Φάβα, η... θαυματουργή!

Εφ. Το Βήμα της Κυριακής, 09.06.2013
Της Θεοδώρας Τσώλη
 

Το τοπ 10 των πιο ισχυρών οικογενειών φυτών του κόσμου αναδείχθηκε μέσα από διεθνή μελέτη που συντονίζεται από έλληνες επιστήμονες. Τα ελληνικά φυτά έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο και για ορισμένα ανοίγει ο δρόμος της εμπορικής αξιοποίησης.

Και όμως, στη σκιά της κρίσης, η Ελλάδα φαίνεται να εκπέμπει φως αισιοδοξίας κατέχοντας πρωταγωνιστικό ρόλο σε ευρωπαϊκό - και όχι μόνο - επίπεδο με «όπλο» της την αστείρευτη δύναμη της φύσης. Μια δύναμη - σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητη - που αποτελεί ερευνητικό «θησαυρό», όπως αποδεικνύει η έρευνα AGROCOS («From Biodiversity to Chemodiversity: Novel Plant Produced Compounds with Agrochemical and Cosmetic Interest»), η μεγαλύτερης κλίμακας ευρωπαϊκή πρωτογενής έρευνα στα φυσικά συστατικά τα οποία αναμένεται να έχουν καλλυντική αλλά και αγροχημική εφαρμογή. Η έρευνα αυτή, που συντονίζεται από έλληνες επιστήμονες και συγκεκριμένα ερευνητές του Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ξεκίνησε το 2010 και αναμένεται να ολοκληρωθεί το ερχόμενο έτος, οπότε και θα ανακοινωθούν επισήμως τα πέντε ισχυρότερα σε ό,τι αφορά την αντιοξειδωτική, αντηλιακή και λευκαντική δράση τους φυτά του κόσμου.

Αναμένοντας το τοπ 5 «Το Βήμα» σάς παρουσιάζει σήμερα τα μέχρι στιγμής αποτελέσματα του μεγάλου προγράμματος AGROCOS που αποκαλύπτουν τις 10 σημαντικότερες υποψήφιες οικογένειες φυτών από τις οποίες πέντε «μέλη» θα μπουν στο... πάνθεον των φυτικών «ηρώων». Και μπορεί η έρευνα αυτή να είναι αδιαμφισβήτητα... πράσινη, ωστόσο έχει ήδη έντονο το γαλανόλευκο χρώμα, αφού εκτός από το έργο του ερευνητικού συντονισμού το οποίο διαθέτει ελληνική ταυτότητα υπάρχουν και άλλες ελληνικές πρωτιές: η χώρα μας συμμετείχε στο πρόγραμμα με 450 φυτά (τα περισσότερα από κάθε άλλη χώρα), ενώ παράλληλα μια ελληνική εταιρεία, η εταιρεία Κορρές, είναι η πρώτη που θα αξιοποιήσει τα ευρήματα παγκοσμίως σε νέο καλλυντικό προϊόν. Οπως μας ανέφεραν οι πρωταγωνιστές αυτού του όπως όλα δείχνουν... success story, η συγκεκριμένη έρευνα, η οποία θα οδηγήσει και στη γέννηση της αναλυτικότερης βιβλιοθήκης που έχει δημιουργηθεί ως σήμερα σχετικά με τις φυτικές ουσίες και τις δράσεις τους, αναμένεται να αποδειχθεί πολύτιμη ποικιλοτρόπως για την παγκόσμια ερευνητική κοινότητα. Κοινώς... με έναν επιστημονικό σμπάρο πολλά τρυγόνια.

Πρόγραμμα διεθνούς εμβέλειας

Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους για το μέγεθος του μεγαλεπήβολου προγράμματος που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (στο πλαίσιο του προγράμματος FP7), καθώς και για τη σημαντική συμμετοχή της χώρας μας σε αυτό: κατ' αρχάς, προτού καν αρχίσει να «τρέχει» το AGROCOS, η πρόταση για τη διεξαγωγή του ήταν η μόνη που διακρίθηκε σε ευρωπαϊκό επίπεδο ανάμεσα σε συνολικά 15 προτάσεις από 106 συμμετέχοντες έπειτα από 12μηνη αξιολόγηση - το πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε με 4,5 εκατ. ευρώ. Μετά το «πράσινο φως» ξεκίνησε το έργο της συλλογής και επιλογής των φυτών- «συμμετεχόντων»: μελετήθηκαν συνολικά 1.800 φυτά από όλον τον κόσμο που ανήκουν σε 150 οικογένειες (αναλύθηκαν 3.600 εκχυλίσματα). Οι ερευνητές - εκτός από τους έλληνες επιστήμονες της Φαρμακευτικής Σχολής, συμμετέχουν ειδικοί της εταιρείας Κορρές, ερευνητές του Εθνικού Κέντρου Ερευνας Φυσικών Επιστημών (ΕΚΕΦΕ) «Δημόκριτος», του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Ερευνα της Γαλλίας (CNRS), του Πανεπιστημίου της Βασιλείας στην Ελβετία, του Πανεπιστημίου του Παναμά, του Συμβουλίου για την Επιστημονική και Βιομηχανική Ερευνα της Νότιας Αφρικής, της γερμανικής εταιρείας BASF, η οποία εμπλέκεται στο αγροχημικό κομμάτι της μελέτης, και της επίσης γερμανικής εταιρείας Bruker Biospin GMBH, που παρείχε τα εξελιγμένα επιστημονικά όργανα για τη διεξαγωγή της - εστίασαν το ενδιαφέρον τους σε έξι εξαιρετικά πλούσιες σε βιοποικιλότητα περιοχές του πλανήτη:  επρόκειτο συγκεκριμένα για την Ελλάδα, τον Παναμά, τη Νέα Καληδονία, τη Γαλλική Γουιάνα, τη Μαδαγασκάρη και τη Νότια Αφρική.

Οπως εξηγεί στο «Βήμα» ο καθηγητής, διευθυντής του Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Λέανδρος Σκαλτσούνης, «επιλέγοντας φυτά αυτών των περιοχών πιστεύουμε ότι καλύψαμε την παγκόσμια βιοποικιλότητα καθώς τα συγκεκριμένα σημεία του πλανήτη αποτελούν "παραδείσους" φυτικής ποικιλίας. Οι περιοχές που επιλέχθηκαν ανήκουν σε διαφορετικά γεωγραφικά μήκη και πλάτη, γεγονός που εξασφάλισε μεγαλύτερη ποικιλομορφία στη συλλογή φυτικού υλικού».

Ο ελληνικός θησαυρός

Ενας τέτοιος ξεχωριστός «παράδεισος» είναι και η Ελλάδα, στην οποία φύονται 6.000 διαφορετικά είδη φυτών, εκ των οποίων τα 1.200 είναι ενδημικά. Λόγω αυτού του μεγάλου φυτικού πλούτου τα 450 από τα 1.800 φυτά της έρευνας ήταν ελληνικά (ακολουθούσαν η Νέα Καληδονία, η Γαλλική Γουιάνα, ο Παναμάς και η Νότια Αφρική με 300 φυτά για κάθε περιοχή και η Μαδαγασκάρη με 150 φυτά) χαρίζοντας στη χώρα μας τη μεγαλύτερη συμμετοχή σε φυτικό υλικό. Παράλληλα περισσότερα από 100 από τα συνολικά 960 εκχυλίσματα που φάνηκε να έχουν μέσα από τις δοκιμές αντιοξειδωτική δράση ήταν ελληνικά και ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν ευρέως γνωστά φυτά όπως το τσάι του βουνού, το δενδρολίβανο, το πλατάνι και η παιώνια.

Σε ό,τι αφορά τη μεγάλη βιοποικιλότητα της Ελλάδας ο κ. Σκαλτσούνης επισημαίνει ότι «είναι το αποτέλεσμα του θεαματικά εναλλασσόμενου τοπίου της, των ιδιαίτερα ενδιαφερουσών βοτανικών περιοχών αλλά και των μοναδικών ιδιοτήτων των φυτών, μεταξύ των οποίων είναι και η ικανότητα "επιβίωσης" που ανέπτυξαν ήδη από την εποχή των παγετώνων. Ο συνδυασμός της μακράς γεωγραφικής απομόνωσης, της ασυνήθιστης ποικιλίας κλιματικών συνθηκών και της συνάντησης της χλωρίδας της Μεσογείου με αυτήν της Κεντρικής Ευρώπης είχε ως αποτέλεσμα τη μοναδικότητα της ελληνικής βλάστησης. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι μόνο στον Ολυμπο έχουν καταγραφεί πάνω από 1.500 είδη αυτοφυών φυτών, ενώ η χλωρίδα της Κρήτης αποτελείται από περίπου 1.600 είδη άγριων αυτοφυών φυτών». Μάλιστα ο καθηγητής μάς λέει ότι πολλά από τα φυτά που επελέγησαν από την Ελλάδα προκειμένου να εξεταστεί κυρίως η αντηλιακή δράση τους φύονται στα βουνά καθώς οι ειδικοί υποθέτουν ότι «η ίδια η εξέλιξη προφανώς έχει χαρίσει σε αυτά τα είδη που υπομένουν για ολόκληρη τη ζωή τους την υπεριώδη ακτινοβολία του ήλιου τους μηχανισμούς της "επιβίωσης". Πιθανότατα λοιπόν κρύβουν μέσα τους το "μυστικό" το οποίο εμείς καλούμαστε να φέρουμε στο φως προς όφελος του πληθυσμού».

Και μπορεί όλα τα φυτικά... μυστικά να μην έχουν αποκαλυφθεί ακόμη - κάτι που αναμένεται να συμβεί το 2014 μέσα από ανακοινώσεις σε συνέδρια και δημοσιεύσεις -, ωστόσο οι επιστήμονες έχουν στα χέρια τους κάποια πρώτα ενδιαφέροντα αποτελέσματα (τα οποία έχουν μάλιστα παρουσιαστεί και σε πρόσφατο παγκόσμιο συνέδριο για τα φυσικά προϊόντα στη Νέα Υόρκη). Ποια είναι αυτά; Κατ' αρχάς από το σύνολο των εκχυλισμάτων που εξετάστηκαν 960 κατέγραψαν καλή αντιοξειδωτική δράση στις προκαταρκτικές δοκιμές, 47 είχαν καλή απόδοση στις μελέτες για την αντηλιακή δράση, ενώ 154 έπιασαν υψηλό σκορ σε επίπεδο λευκαντικής δράσης.

Οι ισχυρές οικογένειες τριπλής δράσης

Οι επιστήμονες έχουν όμως στα χέρια τους και τις 10 υποψήφιες οικογένειες φυτών που συνδυάζουν δράση «3 σε 1» και από τις οποίες θα προκύψουν τελικώς τα πέντε καλύτερα φυτικά και δραστικά συστατικά με καλλυντική εφαρμογή και εμπορική προοπτική. Αυτές είναι:

•Η οικογένεια Anacardiaceae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως ο σχινόκοκκος, το χρυσόξυλο και η φιστικιά (οι χώρες προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν ο Παναμάς και η Νότια Αφρική).

•Η οικογένεια Combretaceae, η οποία περιλαμβάνει ένα είδος καρυδιού (η χώρα προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν ο Παναμάς).

•Η οικογένεια Εuphorbiaceae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως η ρετσινολαδιά και οι γαλατσίδες (η χώρα προέλευσης των επιλεγμένων φυτών της οικογένειας ήταν η Νέα Καληδονία).

•Η οικογένεια Fagaceae, η οποία περιλαμβάνει είδη όπως η βελανιδιά (η χώρα προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν η Ελλάδα).

•Η οικογένεια Flacourtiaceae, η οποία περιλαμβάνει 89 τροπικά γένη και 800 τροπικά είδη (η χώρα προέλευσης των συγκεκριμένων επιλεγμένων φυτών ήταν ο Παναμάς).

•Η οικογένεια Leguminosae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως η φάβα και ο έβενος (οι χώρες προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν η Ελλάδα, η Νότια Αφρική, η Γαλλική Γουιάνα και η Νέα Καληδονία).

•Η οικογένεια Liliaceae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως το κρίνο και η τουλίπα (χώρα προέλευσης των συγκεκριμένων επιλεγμένων φυτών ήταν η Ελλάδα).

•Η οικογένεια Moraceae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως η συκιά και η μουριά (οι χώρες προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν η Ελλάδα και η Γαλλική Γουιάνα).

•Η οικογένεια Μyrtaceae, η οποία περιλαμβάνει φυτά όπως η μυρτιά και ο ευκάλυπτος (η χώρα προέλευσης των επιλεγμένων φυτών αυτής της οικογένειας ήταν η Νέα Καληδονία).

•Η οικογένεια Poaceae, η οποία περιλαμβάνει είδη αγριόχορτων (η χώρα προέλευσης αυτών των επιλεγμένων φυτών ήταν η Νότια Αφρική).
Οπως φαίνεται, στο πρώτο αυτό τοπ 10 η χώρα μας διαθέτει ούτε μία ούτε δύο αλλά τέσσερις συμμετοχές που βάζουν πλώρη για την τελική πεντάδα και στη συνέχεια για... παγκόσμια καριέρα.

Αντηλιακά, αντιγήρανση και θεραπείες

Ολο αυτό το τεράστιο έργο της ανάλυσης χιλιάδων εκχυλισμάτων δεν θα μπορούσε να καταστεί ποτέ δυνατό πριν από κάποια χρόνια λόγω έλλειψης της κατάλληλης τεχνολογίας, υπογραμμίζει ο επίκουρος καθηγητής του Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Νικόλαος Φωκιαλάκης. «Προηγμένα ερευνητικά επιστημονικά όργανα καθώς και εξελιγμένα λογισμικά που τρέχουν τα δεδομένα πολύ πιο γρήγορα σε σχέση με το παρελθόν επέτρεψαν να έχουμε φθάσει σε αυτό το επίπεδο έρευνας μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Πριν από μία δεκαετία μια τέτοια προσπάθεια θα ήταν απλώς ακατόρθωτη».

Από την πλευρά της, η επικεφαλής του Τμήματος Καινοτομίας και Ανάπτυξης Νέων Προϊόντων της εταιρείας Κορρές κυρία Λένα Κορρέ δηλώνει στο «Βήμα» «υπερήφανη που καταφέραμε να έχουμε ένα τόσο μεγάλης κλίμακας ερευνητικό πρόγραμμα που καθοδηγείται από την Ελλάδα».

Ενα πρόγραμμα που δεν θα μείνει στα χαρτιά αλλά αναμένεται να απλώσει τα... κλαδιά του σε πολλούς άλλους τομείς πέρα από αυτόν των καλλυντικών στα χρόνια που έρχονται. «Τα στοιχεία που θα προκύψουν θα μπορούν να είναι χρήσιμα σε διαφορετικούς ερευνητικούς τομείς. Φυτά που δείχνουν αντιοξειδωτική δράση - η οποία συνδέεται με την αποφυγή της γήρανσης αλλά και του καρκίνου - θα είναι δυνατόν να διερευνηθούν και από ερευνητές του πεδίου της Ιατρικής με στόχο να αναπτυχθούν καινούργιες θεραπείες. Ενα χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα είναι η ανακάλυψη της ταξόλης, που αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά αντικαρκινικά φάρμακα φυσικής προέλευσης παγκοσμίως, η οποία μάλιστα έγινε σε ένα από τα συνεργαζόμενα κέντρα του AGROCOS και συγκεκριμένα στο γαλλικό CNRS. Αλλά και σε ό,τι αφορά τα φυτά με λευκαντικές ιδιότητες που θα έλθουν στο φως μέσα από αυτό το πρόγραμμα θα μπορούν μελλοντικά να μελετηθούν και για την αντιμετώπιση δερματικών νοσημάτων» αναφέρει ο κ. Φωκιαλάκης.

Ευκαιρίες στη γεωργία

Πέρα από τη μεγάλη «πόρτα» που ανοίγει στην Ιατρική, η έρευνα αυτή... σκάβει και ένα νέο μονοπάτι προς καλύτερες αλλά και αποδοτικότερες καλλιέργειες. Εκτός του ότι υπάρχει και το σημαντικό αγροχημικό κομμάτι της, από το οποίο θα προκύψουν άκρως φυσικά φυτοπροστατευτικά προϊόντα για τα φυτά οδηγώντας σε νέας γενιάς βιολογικές καλλιέργειες, η μελέτη AGROCOS μπορεί να δείξει και στους έλληνες γεωργούς ποια φυτά θα μπορούσαν να καλλιεργήσουν ώστε να έχουν καλύτερη και μεγαλύτερη απόδοση, σημειώνει ο κ. Σκαλτσούνης. Ο καθηγητής καταλήγει λέγοντας ότι «ο καλύτερος χημικός είναι η φύση και εμείς προσπαθούμε να αποκαλύψουμε τα όσα εκείνη με σοφία εποίησε για να τα μεταφέρουμε στο εργαστήριο και τελικώς να τα εφαρμόσουμε με στόχο τον άνθρωπο. Το συγκεκριμένο ευρωπαϊκό πρόγραμμα μαρτυρεί ότι υπάρχει ένας πλούτος που μας παρέχεται απλόχερα και δεν πρέπει να μείνει ανεκμετάλλευτος για το καλό της ευζωίας και της υγείας του πληθυσμού αλλά και σε επίπεδο ανταγωνιστικότητας και οικονομίας». Ας δανειστούμε λοιπόν όσο περισσότερη γίνεται από την... πράσινη σοφία της φύσης για να δούμε το «δέντρο» της ζωής μας να ανθίζει.

Αντιοξειδωτικά, αντηλιακά, λευκαντικά

Μετά τη συλλογή των φυτών η διαδικασία της εκχύλισης προκειμένου να ληφθεί το σύνολο των ουσιών του κάθε φυτού είναι μεγάλη - αν και έχει πλέον απλοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό με τη «χείρα βοηθείας» της τεχνολογίας. Ο διευθυντής του Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Λέανδρος Σκαλτσούνης περιγράφει ότι «πραγματοποιούμε εκχύλιση με δύο διαλύτες έτσι ώστε να λάβουμε το σύνολο των ουσιών του φυτού. Το επόμενο βήμα είναι η απομόνωση των ουσιών και η ταυτοποίησή τους, ένα έργο μεγάλο αν φανταστεί κάποιος ότι πρέπει να εντοπιστούν και να ταυτοποιηθούν μία-μία όλες οι ουσίες του κάθε φυτού. Από τη διαδικασία αυτή βέβαια τα οφέλη είναι μεγάλα και φθάνουν πέρα από τα όρια του AGROCOS, αφού αναμένεται να δημιουργηθεί μια πλούσια βιβλιοθήκη χημικών ουσιών η οποία μελλοντικά θα είναι δημόσια διαθέσιμη σε όποιον επιστήμονα επιθυμεί να την αξιολογήσει σε άλλους βιολογικούς στόχους».

Και μετά φθάνει το στάδιο των κυτταρικών δοκιμασιών. Την ευθύνη για αυτές τις δοκιμασίες στα ελληνικά φυτά, που έγιναν... φύλλο και φτερό προκειμένου να αποκαλυφθούν οι ευεργετικές ιδιότητές τους, είχε το Εργαστήριο Κυτταρικού Πολλαπλασιασμού και Γήρανσης στο Ινστιτούτο Βιοεπιστημών και Εφαρμογών του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος». Οπως μας εξηγεί ο επικεφαλής του Εργαστηρίου και διευθυντής Ερευνών δρ Δημήτρης Κλέτσας, τα φυσικά προϊόντα που μελετώνται στο πλαίσιο του ΑGROCOS ελέγχονται όσον αφορά τρεις ιδιότητες - τουλάχιστον ως προς την καλλυντική εφαρμογή τους: την αντιοξειδωτική ικανότητά τους, την ικανότητα προστασίας από την υπεριώδη ακτινοβολία και τη λευκαντική ικανότητά τους.

Η αντιοξειδωτική ικανότητα μετριέται με βάση την αναστολή της οξείδωσης της ελεύθερης ρίζας DPPH - πρόκειται για μια ελεύθερη ρίζα που αποτελεί χημικό δείκτη ο οποίος χρησιμοποιείται συχνά σε πειράματα σχετικά με την οξείδωση και τις αντιοξειδωτικές ιδιότητες των ουσιών.

Η προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία μετριέται με βάση την αναστολή της κυτταροτοξικής δράσης του υπεριώδους φωτός σε δερματικά κύτταρα.

Η λευκαντική ικανότητα υπολογίζεται βάσει της αναστολής της δραστικότητας της τυροσινάσης, ενός ενζύμου-«κλειδιού» για την παραγωγή μελανίνης στο δέρμα μας.

Το ΔΝΤ γνώριζε από την αρχή

Καθημερινή, 07.06.2013

Tου Νικου Γ. Ξυδακη

H δημοσιευθείσα έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για την εξέλιξη του προγράμματος διάσωσης της Ελλάδας, του λεγόμενου Μνημονίου, περιέχει στοιχεία και γεγονότα που σοκάρουν τον Ελληνα πολίτη, ακόμη και τώρα, τρία χρόνια μετά την εφαρμογή του. Αυτό που σοκάρει δεν είναι φυσικά η εκ των υστέρων διαπίστωση του ΔΝΤ ότι το πρόγραμμα απέτυχε στον βασικό του στόχο, να καταστήσει το χρέος βιώσιμο, και ότι όλες οι προβλέψεις του Ταμείου απέκλιναν οικτρά από την πραγματικότητα. Αυτές τις αποτυχίες και τις πρακτικές τους συνέπειες τις βιώνουν οδυνηρά εκατομμύρια Ελληνες.

Αυτό που σοκάρει είναι η αποκάλυψη του πολιτικού μηχανισμού κατά τη λήψη των αποφάσεων, οι εκουσίως εσφαλμένες εκτιμήσεις, το ροκάνισμα χρόνου εις βάρος της Ελλάδος και προς όφελος ευρωπαϊκών τραπεζών που διακρατούσαν ελληνικό χρέος, η θυσία εντέλει της Ελλάδος για διαφύλαξη των συμφερόντων άλλων κρατών εταίρων στην Ευρωζώνη.

Το ΔΝΤ γνώριζε τι μπορούσε και τι δεν μπορούσε να γίνει, αλλά δεν το έπραξε· παραβίασε τα κριτήριά του και το δικό του πρωτόκολλο διαχείρισης κρίσεων. Το πρόγραμμα απέτυχε. Ψέγει την Ευρωζώνη γι’ αυτή την αποτυχία, δηλαδή την Κομισιόν, το Eurogroup, φυσικά τον ηγεμονικό άξονα Βερολίνου - Παρισιού. Γιατί το κάνει τώρα; Διότι, πρώτον, η εκτελεστική διοίκηση του Ταμείου είναι υπόλογη στους πολυεθνικούς εταίρους, στις χώρες που συνεισφέρουν χρήματα και απαιτούν λογοδοσία. Η Ευρώπη δεν είναι το κέντρο του κόσμου. Είναι γνωστές από δημοσιεύματα οι αυξανόμενες προστριβές εντός του Ταμείου και οι αιτιάσεις μεγάλων χωρών, όπως η Βραζιλία, ο Καναδάς, η Ινδία κ.ά., για τους ατυχείς χειρισμούς του ΔΝΤ στις ευρωπαϊκές χώρες. Υπενθυμίζεται ότι το ΔΝΤ εισήλθε στην ευρωπαϊκή κρίση με καταρρακωμένο το κύρος του από αλλεπάλληλες αποτυχίες στη Ν. Αμερική και την Ασία. Η αποτυχία του γιγάντιου bail out στην Ελλάδα ασφαλώς δεν ενισχύει το κύρος του ιδρύματος που το ενορχήστρωσε.

Οι σφοδρές επικρίσεις του ΔΝΤ κατά της Κομισιόν και της ευρωπαϊκής ηγεσίας απηχούν επίσης την επικριτική στάση του Λευκού Οίκου έναντι του Βερολίνου στη διάρκεια της κρίσης, ιδίως κατά του δόγματος λιτότητας του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Η Ευρώπη βάλλεται πανταχόθεν, εν μέσω της μεγαλύτερης κρίσης από συστάσεώς της. Και τρώει τα παιδιά της στην περιφέρεια: Ελλάδα, Κύπρο, Πορτογαλία κ.ο.κ. Η κρίση κατέδειξε όχι μόνο τον ωμό και ακατέργαστο ηγεμονισμό των ισχυρών, αλλά και την αναδίπλωση των εθνών-κρατών εις βάρος της ανάπηρης ομοσπονδίας με το κοινό ασύμμετρο νόμισμα και χωρίς οποιαδήποτε άλλη συνεκτική ύλη. Ο ευρωσκεπτικισμός είναι η αναδυόμενη τάση παντού.

Στο εσωτερικό. Είναι φανερό ότι οι εγχώριες ηγεσίες δεν μπόρεσαν και δεν θέλησαν να συνδιαμορφώσουν με τους ξένους ένα βιώσιμο σχέδιο διάσωσης, στο μέτρο που οι δομικές μεταρρυθμίσεις θα τους συμπεριελάμβαναν, δηλαδή θα τους παραμέριζαν από την εξουσία. Το ένστικτο της πάση θυσία αυτοδιάσωσης οδήγησε σε άκριτη υποταγή με ταυτόχρονη απόκρυψη πραγματικότητας και παρελκύσεις. Το ψεύδος ήταν αμφίδρομο: και προς τους ξένους και, κυρίως, προς τους Ελληνες πολίτες. Τρία χρόνια αργότερα, διαπιστώνουμε ότι το μεν ψέμα εξατμίζεται, το δε χρέος και οι δομικές αδυναμίες παραμένουν και θεριεύουν, σε φόντο ερειπίων.

Ο τρίτος μεγάλος κύκλος

Εφ. Τo Βήμα της Κυριακής, 02.06.2013

Του Αντώνη Καρακούση

Αν επιχειρήσει κανείς να προσεγγίσει την τρέχουσα πραγματικότητα θα διαπιστώσει τη μετατόπιση από τα θεμελιώδη και σύνθετα στα εσωστρεφή, μικροοικονομικά και μικροπολιτικά.

Σταδιακά το ενδιαφέρον της πολιτικής, των Μέσων και της κοινωνίας της ίδιας μετατοπίζεται στα επιμέρους.

Η μεγάλη εικόνα της χώρας και του σχεδίου που τη συνέχει αχνοσβήνει και υποκαθίσταται από πολλές μικρότερες, τοπικές ή προσωπικές, οι οποίες συνδιαμορφώνουν ένα παζλ σύγχυσης, ικανό να αποδιοργανώσει και να εκτρέψει και πάλι τη χώρα από τον δρόμο εξόδου από την κρίση.

Ωστόσο η διεθνής συγκυρία δεν επιτρέπει παλινωδίες και οπισθοχωρήσεις.

Οσοι παρακολουθούν τα τεκταινόμενα στον πλανήτη αντιλαμβάνονται ότι ζούμε σε εποχή επαναθεμελίωσης του κόσμου, σε καιρό επαναπροσδιορισμού των ζωνών επιρροής και δραματικής αναδιάταξης των διεθνών συμφερόντων. Ορισμένοι, οι πιο προχωρημένοι μάλιστα, κάνουν λόγο για τον επερχόμενο «τρίτο μεγάλο κύκλο» της νεότερης παγκόσμιας ιστορίας, που θα προσδιορίσει τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες για τις επόμενες δεκαετίες. (Ο πρώτος είναι εκείνος της πρώιμης παγκοσμιοποίησης μεταξύ 1850 και 1914 και ο δεύτερος αυτός που ξεκίνησε το 1945 και έληξε το 1990.)

Ο προαγγελλόμενος λοιπόν «τρίτος μεγάλος κύκλος», λένε οι επαΐοντες, τείνει πλέον να λάβει σάρκα και οστά μετά τα όσα ακολούθησαν την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και την αλληλεξάρτηση που διαμόρφωσε μεταξύ των ισχυρότερων οικονομιών η νέα, πιο μεγάλη και απείρως δυναμικότερη, παγκοσμιοποίηση.

Οι ισχυρές οικονομίες του πλανήτη κινούνται πια σφιχταγκαλιασμένες.

ΗΠΑ, Ευρώπη, Ιαπωνία, Ρωσία και Κίνα εξαρτώνται στον μέγιστο βαθμό η μία από την άλλη. Οι Αμερικανοί δεν μπορούν να κάνουν βήμα χωρίς τα λεφτά των Γιαπωνέζων και των Κινέζων και εκείνοι θα τα χάσουν όλα αν καταρρεύσουν οι ΗΠΑ.

Η βαριά βιομηχανία των Ευρωπαίων θα καταρρεύσει χωρίς την κατανάλωση της Κίνας και η δική της βιομηχανική παραγωγή θα υποστεί τεράστια ζημιά αν η Ευρώπη πάψει να καταναλώνει τα φθηνά προϊόντα της.

Στην περίπτωση αυτή η Ρωσία θα ξεμείνει από συνάλλαγμα γιατί θα μειωθούν οι εξαγωγές πρώτων υλών κ.ο.κ.

Ολοι μαζί έχουν συμφέρον να διαμορφώσουν συνθήκες ισορροπίας στον σημερινό ταραγμένο και πολυπολικό κόσμο.

Αυτές οι συνθήκες έντονης αλληλεξάρτησης επιβάλλουν σχήματα παγκόσμιας διακυβέρνησης, η οποία συστηματικά προωθείται τα τελευταία χρόνια. Με άλλα λόγια ο κόσμος βρίσκεται σε διαδικασία επαναδιευθέτησης των συμφερόντων και παγκόσμιας ειρήνευσης, χωρίς την οποία όλα τα παραπάνω τίθενται εν κινδύνω.

Κατά τους επαΐοντες λοιπόν θα δοθεί ρόλος και χώρος στην Κίνα και στη Ρωσία. Ο κόσμος θα μετατοπισθεί νότια και ανατολικά, η Ασία θα πρωταγωνιστήσει στη νέα εποχή, η Μέση Ανατολή πρέπει να ειρηνεύσει και η Βόρεια Αφρική να αναπτυχθεί.

Και εμείς που θεωρούμαστε ένας κρίσιμος κρίκος μεταξύ Ανατολής και Δύσης μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα βρούμε καλύτερη θέση σε αυτόν τον «τρίτο μεγάλο κύκλο».

Αρκεί να μην πέσουμε εσωτερικά, κοιτάζοντας το χαοτικό παζλ των πολλών μικρών εικόνων, που δεν μας επιτρέπει να δούμε τη μεγάλη και κρίσιμη.   

Απόγονοι των Μινωιτών οι σημερινοί Κρήτες

To Βήμα της Κυριακής, 19.05.2013
Της Ιωάννας Σουφλέρη

Λονδίνο 

Όταν ο Σερ Άρθουρ Έβανς ανακάλυψε στις αρχές του εικοστού αιώνα τα απομεινάρια του πολιτισμού που ο ίδιος βάφτισε «Μινωικό» έμεινε έκθαμβος. Προσπαθώντας να δώσει μια εξήγηση ως προς την προέλευση ενός τόσο προηγμένου πολιτισμού θεώρησε ότι οι Μινωίτες ήταν απόγονοι των προηγμένων Αιγυπτίων. Η ιδέα του Εβανς παραμένει ακόμη και σήμερα σε ισχύ, αν και κατά καιρούς υπήρξαν και άλλες προτάσεις.
Η τελική απάντηση σε αυτό το αρχαιολογικό ζήτημα δίνεται σήμερα όχι από την αρχαιολογική σκαπάνη, αλλά από τη γενετική. Ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον καθηγητή Ιατρικής και Επιστημών Γονιδιώματος του Πανεπιστημιου Washington κύριο Γεώργιο Σταματογιαννόπουλο ανέλυσε δείγματα DNA από σκελετούς που βρέθηκαν σε σπηλιά στο οροπέδιο Λασιθίου στην Κρήτη τα οποία συνέκρινε με δείγματα από άλλους 135 σύγχρονους και αρχαίους ανθρώπινους πληθυσμούς.
Όπως αναφέρουν οι ερευνητές στο άρθρο τους που δημοσιεύεται στο σημερινό τεύχος της επιθεώρησης «Nature Communications», ο Μινωικός πολιτισμός αναπτύχθηκε κατά την Εποχή του Χαλκού από αυτόχθονες κατοίκους της Κρήτης, οι οποίοι ήταν απόγονοι των πρώτων ανθρώπων που αποίκισαν το νησί, 9.000 χρόνια περίπου πριν από σήμερα.
 

Το DNA αποκαλύπτει

Για τη μελέτη χρησιμοποιήθηκε το μιτοχονδριακό DNA, δηλαδή το DNA που υπάρχει στα κυτταρικά οργανίδια που ονομάζονται μιτοχόνδρια και τα οποία αποτελούν τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας του κυττάρου. Τα μιτοχόνδρια μεταβιβάζονται στους απογόνους μέσω της μητέρας. Διαπιστώθηκε ότι το μιτοχονδριακό DNA των Μινωιτών δεν έφερε ομοιότητες με αυτό των Αιγυπτίων ή των άλλων αφρικανικών πληθυσμών. Αντίθετα, εντοπίστηκαν μεγάλες γενετικές ομοιότητες με τους σύγχρονους και αρχαίους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Τέλος, η ανάλυση έδειξε το υψηλότερο ποσοστό συγγένειας των Μινωιτών με τον σύγχρονο πληθυσμό της Κρήτης αλλά και σύγχρονων Ελλήνων από την υπόλοιπη χώρα.
Σύμφωνα με τον κ Σταματογιαννόπουλο το σενάριο της καταγωγής των Μινωιτών έχει ως εξής: «Πριν από περίπου 9.000 χρόνια, υπήρξε εκτεταμένη μετανάστευση ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής από περιοχές της Ανατολίας που αντιστοιχούν σήμερα σε μέρη της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής. Τότε έφτασαν στην Κρήτη και οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού. Η ανάλυση μιτοχονδριακού DNA που πραγματοποιήσαμε και η σύγκριση με άλλους πληθυσμούς, δείχνει ότι οι Μινωίτες έχουν την ισχυρότερη γενετική συσχέτιση με πληθυσμούς της Νεολιθικής Εποχής καθώς και με αρχαίους αλλά και σύγχρονους Ευρωπαίους και ιδιαίτερα με τον πληθυσμό της Κρήτης. Σύμφωνα με τα αποτελέσματά μας, ο Μινωικός πληθυσμός αναπτύχθηκε πριν από 5.000 χρόνια στην Κρήτη από προγόνους που κατοικούσαν στο νησί ήδη και είχαν φτάσει εκεί 4.000 χρόνια νωρίτερα».
Ο έλληνας καθηγητής σημείωσε επίσης ότι «οι γενετικές αναλύσεις παίζουν έναν ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στην πρόβλεψη και στην προστασία της υγείας του ανθρώπου. Η μελέτη μας υπογραμμίζει το γεγονός ότι η ανάλυση του DNA μπορεί να μας βοηθήσει όχι μόνο να έχουμε ένα πιο υγιές μέλλον αλλά να κατανοήσουμε και την ιστορία μας. Παρόμοιες έρευνες  θα μας βοηθήσουν να ανακαλύψουμε τις γενετικές σχέσεις μεταξύ Μινωιτών και Μυκηναίων και μεταξύ των ελληνικών φυλών της Κλασσικής Ελλάδας».
 

Καρπός συνεργασίας

Η εργασία είναι καρπός μιας πολυπληθούς ομάδας επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων. Υπεύθυνοι για τη στατιστική ανάλυση των δεδομένων η οποία βασίστηκε σε εξαιρετικά προηγμένους αλγορίθμους είναι η κυρία Περιστέρα Πάσχου, επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, και ο κ. Πέτρος Δρινέας, καθηγητής στο Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Rensselaer στις ΗΠΑ.
Ο κ. Μανώλης Μιχαλοδημητράκης, καθηγητής Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης  συντόνισε την αναγνώριση και συλλογή των αρχαίων οστών που χρησιμοποιήθηκαν για την εξαγωγή του DNA. Ο αρχαιολόγος δρ. Βασιλάκης και η ανθρωπολόγος δρ McGeorge παρείχαν τα οστά που αποτέλεσαν το αντικείμενο της έρευνας. Μεγάλη ήταν η συμβολή του εκλιπόντος αρχαιολόγου Νίκου Παπαδάκη, ο οποίος ως διευθυντής της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Αγίου Νικολάου υπήρξε θερμός υποστηρικτής της μελέτης, η οποία ξεκίνησε πριν από δέκα και πλέον χρόνια.

Η εκπαίδευση τον 21ο αιώνα

Η Καθημερινή  07.04.2013

The New York Times

Του Thomas Friedan

Όταν ο Τόνι Γουάγκνερ, ειδικός σε θέματα εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, περιγράφει το επάγγελμά του, λέει πως είναι «διερμηνέας ανάμεσα σε δύο εχθρικές φυλές» – τον κόσμο της εκπαίδευσης και τον επιχειρηματικό κόσμο, εκείνους που διδάσκουν τα παιδιά μας και εκείνους που τους δίνουν δουλειά. Το επιχείρημα του Γουάγκνερ στο βιβλίο του «Creatinig Innovators: The Making of Young People Who Will Change the World» («Δημιουργώντας καινοτόμους: Η συγκρότηση νέων ανθρώπων που θα αλλάξουν τον κόσμο») είναι ότι η εκπαίδευσή μας δεν καταφέρνει συστηματικά να «προσθέσει την αξία και να διδάξει τις δεξιότητες που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία στην αγορά εργασίας».

Αυτό είναι επικίνδυνο σε μια εποχή που υπάρχουν όλο και λιγότερες δουλειές με υψηλή αμοιβή και μέτριες απαιτήσεις δεξιοτήτων – το είδος της δουλειάς που συντήρησε τη μεσαία τάξη την προηγούμενη γενιά. Τώρα, κάθε δουλειά «μεσαίας τάξης» τραβιέται προς τα πάνω, προς τα κάτω ή προς τα έξω, με μεγάλη ταχύτητα. Δηλαδή, είτε απαιτεί μεγαλύτερες δεξιότητες ή μπορούν να την ασκήσουν πολύ περισσότεροι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ή «θάβεται» –καταργείται ως απαρχαιωμένη– γρηγορότερα παρά ποτέ.

Γι’ αυτό ο στόχος της εκπαίδευσης σήμερα δεν θα έπρεπε να είναι πώς να καταστήσει κάθε παιδί «έτοιμο για το πανεπιστήμιο», αλλά «έτοιμο για καινοτομία» – έτοιμο να προσθέσει αξία σε οτιδήποτε κάνει.

Δύσκολο εγχείρημα. Αναζήτησα τον Τόνι Γουάγκνερ και του ζήτησα να διευκρινίσει. «Σήμερα», μου απάντησε με e-mail, «καθώς η γνώση είναι διαθέσιμη σε κάθε συσκευή συνδεδεμένη με το Ιντερνετ, αυτά που γνωρίζεις μετρούν λιγότερο από αυτά που μπορείς να κάνεις με όσα γνωρίζεις. Η ικανότητα για καινοτομία –η ικανότητα να λύνεις δημιουργικά τα προβλήματα ή να φέρνεις στο φως νέες δυνατότητες– και οι δεξιότητες όπως η κριτική σκέψη, η επικοινωνία και η συνεργασία είναι πολύ πιο σημαντικές από την ακαδημαϊκή γνώση».

Για τη δική μας γενιά ήταν εύκολο. Επρεπε να «βρούμε» μια δουλειά. Τα παιδιά μας, όμως, θα πρέπει να «εφεύρουν» μια δουλειά. Σίγουρα, τα πιο τυχερά θα βρουν την πρώτη δουλειά τους, αλλά ακόμη και αυτά θα πρέπει να επανεφευρίσκουν και να αναδιοργανώνουν αυτήν τη δουλειά πολύ πιο συχνά από τους γονείς τους, αν θέλουν να προοδεύσουν στο πεδίο που διάλεξαν. Αν αυτό ισχύει, ρώτησα τον Γουάγκνερ, τι πρέπει να διδάσκονται σήμερα οι νέοι;

«Κάθε νεαρό άτομο θα εξακολουθήσει να χρειάζεται τις βασικές γνώσεις, βέβαια», είπε. «Θα χρειάζεται όμως, ακόμα περισσότερο, δεξιότητες και κίνητρα, τα οποία έχουν ιδιαίτερα κρίσιμη σημασία. Οι νέοι που είναι εσωτερικά κινητοποιημένοι –περίεργοι, επίμονοι, πρόθυμοι να ρισκάρουν– θα μαθαίνουν νέες γνώσεις και δεξιότητες συνεχώς. Θα μπορούν να βρίσκουν νέες ευκαιρίες ή να δημιουργούν δικές τους – κάτι όλο και πιο σημαντικό, καθώς οι παραδοσιακές σταδιοδρομίες θα εξαφανίζονται».
Πού πρέπει λοιπόν να εστιάσει η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση σήμερα; «Διδάσκουμε και εξετάζουμε πράγματα για τα οποία οι περισσότεροι σπουδαστές δεν ενδιαφέρονται και πληροφορίες που μπορούν να τις βρουν στο Google και θα τις ξεχάσουν μόλις τελειώσουν οι εξετάσεις», υποστηρίζει ο Γουάγκνερ. «Πάνω από έναν αιώνα πριν, δημιουργήσαμε σχολεία–εργοστάσια για τη βιομηχανική οικονομία. Το να φανταστούμε εκ νέου τα σχολεία του 21ου αιώνα πρέπει να είναι μία από τις κυριότερες προτεραιότητές μας. Πρέπει να εστιάσουμε περισσότερο στο να διδάξουμε την ικανότητα και τη θέληση για μάθηση, αλλά και να φέρουμε μέσα στην τάξη του σχολείου τα τρία πιο ισχυρά συστατικά της εσωτερικής κινητοποίησης: παιχνίδι, πάθος, στόχευση».
 

Ζακ Αταλί: «Η Ελλάδα, ένα μυστήριο, ένα πειραματόζωο, μια ελπίδα»

ΤΑ ΝΕΑ, 14.02.2013

Tης Κίττυ Ξενάκη

Θα προτιμούσε να είχε έρθει στην Ελλάδα και να είχε ανέβει στη σκηνή του Μεγάρου Μουσικής ως μαέστρος και όχι ως οικονομολόγος. Η μουσική είναι, άλλωστε, το μεγάλο του πάθος. Πέραν του πιάνου που παίζει, έχει διευθύνει μουσικά σύνολα στη Γαλλία, στην Ελβετία, στο Ισραήλ - σύντομα στη Σαγκάη. «Ισως μια ημέρα να με προσκαλέσουν ως μαέστρο και στην Αθήνα», λέει. Εν αναμονή, ο πολυπράγμων Ζακ Αταλί έπιασε χθες την άλλη μπαγκέτα του, αυτή του οικονομολόγου (και) διανοουμένου, που βλέπει τη σημερινή Ελλάδα σαν «ένα μυστήριο, ένα πειραματόζωο και μια ελπίδα» και ελπίζει να μπορέσει να τη μυήσει σύντομα σε έναν θεσμό που της είναι σχεδόν άγνωστος, τη μικροπίστωση.

Συναντήσαμε τον Ζακ Αταλί στο ξενοδοχείο όπου κατέλυσε, λίγο πριν από τη δημόσια συζήτησή του με τον δημοσιογράφο, πρώην διευθυντή της «Μοντ», Ζαν - Μαρί Κολομπανί, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Megaron Plus, για τις μεγάλες αλλαγές που προετοιμάζουν τον κόσμο του 21ου αιώνα. Είναι 70 ετών, αλλά δεν το δείχνει. Περπατάει στους διαδρόμους της εξουσίας δεκαετίες τώρα, αλλά έχει την προσήνεια του ταπεινού. Υπήρξε στενός σύμβουλος του Φρανσουά Μιτεράν, ιδρυτής και πρώτος πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης, έχει γράψει περισσότερα από 50 βιβλία, είναι ο άνθρωπος στον οποίο, όπως έγραφε τις προάλλες ο γαλλικός ιστότοπος Rue89, «είναι καταδικασμένος να προσφεύγει κάθε γάλλος Πρόεδρος που αναζητεί ιδέες» - των Νικολά Σαρκοζί και Φρανσουά Ολάντ μη εξαιρουμένων.

Την Ελλάδα, ο Ζακ Αταλί τη γνωρίζει. Εχει γράψει για αυτήν, έχει φίλους εδώ, τη θεωρεί ένα μυστήριο, «διότι είναι φοβερό να βλέπεις έναν λαό να υπομένει αυτή την κατάσταση με τόση αξιοπρέπεια», ένα πειραματόζωο, «γιατί η χώρα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κρίσης χρέους», και μια ελπίδα ταυτόχρονα - «διότι αν η Ελλάδα επιτύχει, η Ευρώπη θα προχωρήσει προς την ομοσπονδιοποίηση». Θα επιτύχει; «Η απάντηση στην ελληνική κατάσταση σήμερα δεν βρίσκεται στην Ελλάδα. Οι Ελληνες κάνουν αυτό που πρέπει να κάνουν, πιστεύω όμως πως το αργότερο τον Νοέμβριο, μετά τις γερμανικές εκλογές, τα προβλήματα της Ελλάδας θα ξαναγίνουν πρωτοσέλιδο· γιατί η σημερινή πορεία δεν είναι βιώσιμη, η λιτότητα δεν αρκεί, απαιτείται αναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους».

Τη μικροπίστωση, ο Αταλί την προωθεί από το 1998, όταν ίδρυσε την PlaNet Finance, μια διεθνή πλέον μη κερδοσκοπική οργάνωση που δραστηριοποιείται σε 80 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας: «Τοποθετούμε στις συνοικίες μια μικρή ομάδα με στόχο να βοηθήσει τους νέους, κυρίως τους νέους, να θελήσουν να δημιουργήσουν μια επιχείρηση, να σχηματίσουν την ιδέα, να κάνουν έρευνα αγοράς και να βρουν χρηματοδότηση, με ειδικούς πάντοτε όρους». Ηδη στη Γαλλία έχουν ανοίξει έτσι 3.000 επιχειρήσεις σε έξι χρόνια, ο Αταλί σκεπτόταν καιρό να κάνει το ίδιο και σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες.

ΜΕ ΤΙΣ ΜΚΟ. Οι συνθήκες το έφεραν έτσι που τον προσέγγισαν «μεγάλες ελληνικές ΜΚΟ». Με την προϋπόθεση λοιπόν να εξασφαλιστεί χρηματοδότηση, τους επόμενους μήνες θα ανοίξει σε κάποια αθηναϊκή συνοικία ένα πρώτο γραφείο, «δοκιμαστικά». Το εγχείρημα δεν είναι απλό, «οι τράπεζες δεν δανείζουν, δεν υπάρχει παράδοση μικροπίστωσης», για τον Αταλί όμως «βιώσιμη δημοκρατία χωρίς δουλειές δεν μπορεί να υπάρξει· και δουλειές δεν είναι μόνο εργοστάσια με χιλιάδες εργαζομένους».

Την Ευρώπη, ο Ζακ Αταλί την πιστεύει. Πιστεύει ότι η λύση στην κρίση της είναι περισσότερη Ευρώπη. Χρόνια τώρα μιλάει για την ανάγκη ενός ευρωπαίου υπουργού Οικονομικών, ευρωομόλογων, μιας ομόσπονδης Ευρώπης. «Είμαι ανυπόμονος γιατί δεν προχωράμε αρκετά γρήγορα. Αλλά ταυτόχρονα προχωράμε προς τη σωστή κατεύθυνση».

«2013 όπως 1913». Τον 21ο αιώνα, ο Ζακ Αταλί τον φοβάται. Το 2013 του θυμίζει πολύ το 1913, «και τότε υπήρχε τεχνολογική πρόοδος και ενθουσιασμός, ταυτόχρονα όμως υπήρχε μια οικονομική κρίση, υπήρχε τρομοκρατία, κανείς όμως δεν φανταζόταν πως έναν χρόνο αργότερα θα άρχιζαν 75 χρόνια βαρβαρότητας - γιατί η βαρβαρότητα τελειώνει το 1989. Λέω απλώς πως πρέπει να προσέχουμε, να αναρωτιόμαστε πού είναι ο Μουσολίνι, ο Λένιν, ο Χίτλερ, πού είναι η επικίνδυνη ιδεολογία, μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη».

Ο δεξιός Σαρκοζί είχε διορίσει τον Αταλί, αυτόν τον βαθιά αριστερό, επικεφαλής της Επιτροπής για την Απελευθέρωση της Γαλλικής Οικονομικής Ανάπτυξης. Ο Σοσιαλιστής Ολάντ, ο άνθρωπος που πάτησε πρώτη φορά στο Ελιζέ το 1981 ως σύμβουλος του Αταλί, του ζήτησε προτάσεις για την προώθηση της «θετικής οικονομίας», ενός άλλου τρόπου προσέγγισης της οικονομίας που συνίσταται στο να σκεπτόμαστε μακροπρόθεσμα, «δίνοντας δικαίωμα ψήφου στις επόμενες γενιές και στη φύση». «Η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει ανάγκη από ένα όραμα για το μέλλον. Πώς θα είναι η Ελλάδα του 2030; Γιατί αν οι προσπάθειες γίνονται μόνο για να πληρωθούν τα χρέη, όχι για να προοδεύσουν οι άνθρωποι, αυτό είναι παράλογο».

 

 

Ευρω-φρένο σε φυτοφάρμακα

Καθημερινή, 09.02.2013
Του Γιαννη Ελαφρου

Τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο της κατάρρευσης των μελισσιών προκάλεσε μεγάλες ανησυχίες, καθώς οι μέλισσες αποτελούν όχι μόνο σημαντικό τμήμα της αγροτικής παραγωγής, αλλά και κρίσιμο κρίκο της βιοποικιλότητας.

Κατάρρευση των μελισσιών συμβαίνει όταν οι μέλισσες χάνουν τον προσανατολισμό τους, αδυνατώντας έτσι να επιστρέψουν στην κυψέλη τους, με αποτέλεσμα να πεθαίνουν. Οι συνέπειες είναι πραγματικά πολύ μεγάλες. Για παράδειγμα, το 10% - 35% των μελισσιών στην Ελλάδα χάνονται σε ετήσια βάση. Οι αιτίες που οδηγούν σε βλάβη το GPS των μελισσών είναι πολλές και δεν έχουν όλες εξιχνιαστεί και συσχετιστεί. Επιστημονικές έρευνες όμως κατέδειξαν την ευθύνη των εντομοκτόνων, που ονομάζονται «νεονικοτινοειδή», για τον αποπροσανατολισμό των μελισσών.

Τι προηγήθηκε

Στις 31 Ιανουαρίου 2013, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι «θα προτείνει διετή απαγόρευση σε ευρωπαϊκό επίπεδο της χρήσης των νεονικοτινοειδών φυτοφαρμάκων σε τρεις καλλιέργειες που προσελκύουν τις μέλισσες». Είχε προηγηθεί επιστολή 85 ευρωβουλευτών (μετά από πρωτοβουλία των ευρωβουλευτών των Πρασίνων) προς τον επίτροπο Υγείας Μποργκ. Και βεβαίως, γνωμάτευση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) στις 16 Ιανουαρίου, σύμφωνα με την οποία τα νεονικοτινοειδή εντομοκτόνα εγκυμονούν «οξύ» κίνδυνο για τις μέλισσες.

Αξίζει βεβαίως να υπογραμμιστεί ότι ήδη η Γερμανία, η Γαλλία, η Σλοβενία και η Ιταλία είχαν προβεί σε απαγορεύσεις χρήσης των νεονικοτινοειδών φυτοφαρμάκων. Στην Ιταλία μάλιστα, μετά από εξαετή απαγόρευση επένδυσης των σπόρων με τα συγκεκριμένα φυτοφάρμακα, καταγράφονται ενδείξεις ανάκαμψης των πληθυσμών των μελισσών.

Μετά το θετικό αυτό βήμα, με την ανακοίνωση της Κομισιόν, αρχίζει η μάχη για να αποφασιστεί απαγόρευση, χωρίς παραθυράκια. Η Επιτροπή επιδιώκει να έχει ληφθεί απόφαση μέσα στους επόμενους δύο μήνες και να ισχύσει η απαγόρευση από τον Ιούλιο φέτος. Προφανώς αναμένεται αντίδραση από το λόμπι της χημικής βιομηχανίας, που είναι ισχυρότατο στις Βρυξέλες, αλλά και σε πολλά κράτη-μέλη.

«Πρέπει να γίνει σαφές ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους μελισσοκόμους, καθώς ο μαζικός θάνατος των μελισσών αποτελεί σήμα κινδύνου για την υγεία ολόκληρου του οικοσυστήματος. Εξάλλου, οι υπηρεσίες που προσφέρουν οι μέλισσες στη γεωργία είναι ύψους 25 δισ. ευρώ και πλέον στην Ε.Ε. Αν χάνονταν οι μέλισσες τόσο θα κόστιζαν οι τεχνικές λύσεις για την επικονίαση», δήλωσε ο ευρωβουλευτής κ. Νίκος Χρυσόγελος.

Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί η στάση της χώρας μας. Η Ομοσπονδία Μελισσοκομικών Συλλόγων Ελλάδας πραγματοποιεί καμπάνια για την απαγόρευση των καταστροφικών εντομοκτόνων στην Ελλάδα. «Περίπου 20.000 συμπολίτες μας ασχολούνται με τη μελισσοκομία, με τη χώρα μας να κατατάσσεται στις πρώτες θέσεις σε παραγωγή μελιού (16.000 τόνοι) στην Ε.Ε. Οι μελισσοκόμοι τα τελευταία χρόνια βιώνουν μαζικές απώλειες των μελισσιών τους, αδυνατώντας, εν μέσω οικονομικής κρίσης, να αποκαταστήσουν τις ζημιές», τονίζει σε ανακοίνωσή του ο ευρωβουλευτής κ. Κρίτων Αρσένης, ζητώντας μάλιστα άμεση παρέμβαση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης. «Το επιχείρημα των υπηρεσιών του υπουργείου για αδυναμία αντικατάστασης των φυτοφαρμάκων αυτών καταρρίπτεται από το γεγονός ότι μεγάλες αγροτικές χώρες (Γαλλία, Ιταλία) έχουν απαγορεύσει τα νεονικοτινοειδή», υπογραμμίζει.
Για να μη χάνουν οι μέλισσες τον προσανατολισμό τους είναι απαραίτητο να μην τον χάσουμε και εμείς...
 

[Ανορθόδοξα] Μια σχεδόν πραγματικότητα

ΤΑ ΝΕΑ, 30.01.2013
Του Τάκη Θεοδωρόπουλου

«Η Ελλάδα είναι μια σχεδόν πραγματικότητα» γράφει ο Κώστας Αξελός το 1954 στο κείμενό του «Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας». Τα εξήντα χρόνια που μεσολάβησαν δεν κατάφεραν να διαψεύσουν την τοποθέτησή του. Κάπου ανάμεσα στην τελετουργία της προστασίας των κεκτημένων, τον βυζαντινισμό της διαμαρτυρίας, την οπερέτα του πολιτικού προσκήνιου και τις αστρολογικές προβλέψεις του ΔΝΤ για το μέλλον, η Ελλάδα εξακολουθεί να παραμένει μια σχεδόν πραγματικότητα. Αντιγράφω και πάλι τον Αξελό: η Ελλάδα είναι κάτι λιγότερο από μουσείο, κάτι περισσότερο από γραφική χώρα, κάτι λιγότερο όμως από νεωτερική πραγματικότητα.

Στο σύντομο αυτό κείμενο που εκδόθηκε στα ελληνικά το 2010, ο φιλόσοφος θέτει τους όρους για έναν προβληματισμό ο οποίος διατρέχει όλη τη νεοελληνική ύπαρξη. Και εντοπίζει τις εγγενείς αντιφάσεις. Γιατί ενώ οι Ελληνες εργάζονται σκληρά δεν μπορούν να παράγουν βιώσιμο έργο; Γιατί ενώ τα παιδιά του Ισραήλ άκουσαν τους προφήτες τους, οι Ελληνες δεν ακούν τι τους είπαν οι δικοί τους φιλόσοφοι; Και ποια είναι τα υλικά του «ελληνοκεντρισμού» που στο τέλος του 19ου και του 20ού αιώνα οργανώθηκε γύρω από τη Μεγάλη Ιδέα και σήμερα εκφράζει την αντιφατική και διφορούμενη σχέση μας με την υπόλοιπη Ευρώπη; Ο σημερινός ελληνοκεντρισμός, ενώ επιμένει πως η Ευρώπη γεννήθηκε στην Ελλάδα, την ίδια στιγμή προβάλλει το επιχείρημα πως αυτή η ίδια Ελλάδα είναι κάτι εντελώς ιδιαίτερο και διαφορετικό από την υπόλοιπη Ευρώπη. Και όταν αυτή η ιδιαιτερότητα προσπαθεί να εκφραστεί, το μόνο που καταφέρνει να παραγάγει είναι γραφικότητα.

Ο ίδιος ο Αξελός δεν είχε την τύχη να ακούσει μια από τις επικές συνεδριάσεις του σημερινού Κοινοβουλίου ή να απολαύσει έστω ένα δεκάλεπτο από τους ωραίους αγώνες που καθημερινά προσφέρει η τηλεοπτική δημοκρατία μας. Θα μπορούσε να διαπιστώσει ιδίοις όμμασι πως οι απόψεις του βρίσκουν την κυριολεξία τους στην πραγματικότητα: στην Ελλάδα όχι μόνο δεν παράγεται σκέψη αλλά λείπει ακόμη και η παραγωγή έναρθρου λόγου.

Παρ' όλα αυτά, αυτή η χώρα, από την πρώτη στιγμή της ύπαρξής της, προσπάθησε να βρει τη θέση της στη νεωτερικότητα που για την Ελλάδα δεν μπορούσε να είναι άλλη από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Από το 1954 ώς το 2013 πολλά έχουν αλλάξει, η θέση της στη νεωτερικότητα δεν είναι ακόμη σταθερή και το ζήτημα είναι αν έχει ακόμη τις δυνάμεις για να συνεχίσει να την αναζητά. Πέρα από τις οικονομικές παραμέτρους που μας βασανίζουν καθημερινά, πιστεύω ότι αυτό το κείμενο θέτει τους όρους για μια δημόσια συζήτηση «αυτοσυνειδησίας».

Οι παραπάνω σκέψεις είναι μέρος ομιλίας που έκανα επί τη ευκαιρία της γαλλικής έκδοσης του βιβλίου του Αξελού την περασμένη Δευτέρα στο Παρίσι. Η εκδήλωση έγινε στο Ελληνικό Σπίτι της πανεπιστημιούπολης της γαλλικής πρωτεύουσας, ανακαινισμένο με τη φροντίδα του Ιδρύματος Νιάρχου. Πριν από τις ομιλίες, ομάδα γάλλων αναρχικών παρενέβη για να συμπαρασταθεί στους καταληψίες της βίλας Αμαλία με μια πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία που κατήγγειλε τη βία που ασκούν ο Στρατός (sic) και η Αστυνομία. Είπαμε: η Ελλάδα είναι μια σχεδόν πραγματικότητα.

Η κουλτούρα είναι οικονομικό εργαλείο

Καθημερινή 09.12.2012
Της Όλγας Σέλλα

Δεν ξεκίνησε τη ζωή του ως συγγραφέας ο Εντοάρντο Νέζι από το Πράτο της Τοσκάνης. Είχε να διαχειριστεί μια παλιά οικογενειακή επιχείρηση εριουργίας, που όμως έπεσε θύμα της παγκοσμιοποίησης των καταναλωτικών προτύπων και έκλεισε.

Ο Εντοάρντο Νέζι, έχοντας την αγωγή και την παιδεία της αστικής του καταγωγής, συνέχισε τον δρόμο του από άλλη διαδρομή. Εγινε συγγραφέας. Και με το τελευταίο του βιβλίο «Οι δικοί μου άνθρωποι» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτης σε μετάφραση Ανταίου Χρυσοστομίδη) πήρε το περσινό έγκυρο βραβείο Strega.

Είναι ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο, μεταξύ δοκιμίου, αυτοβιογραφίας και οικονομικής ανάλυσης, για την άνευ όρων παράδοση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας στην παγκοσμιοποιημένη κινεζική παραγωγή. Και σ’ αυτό αφηγείται άλλοτε με χιούμορ και άλλοτε με πικρία, πώς χάθηκε η βιομηχανική παράδοση της Ευρώπης.

Ο Εντοάρντο Νέζι ήρθε στην Αθήνα την περασμένη εβδομάδα και παρουσίασε, μαζί με τον φετινό νικητή του βραβείου Strega Αλεσάντρο Πιπέρνο, το βραβευμένο βιβλίο του. Τον συναντήσαμε στο Ιταλικό Ινστιτούτο της Αθήνας λίγο πριν από την εκδήλωση. Είχε δίπλα του τον μεταφραστή του βιβλίου του, Ανταίο Χρυσοστομίδη, που επωμίστηκε και τη διερμηνεία αυτής της συνομιλίας. Είχα απέναντί μου έναν άνθρωπο γοητευτικό, γύρω στα 50, άμεσο, ευγενή, που όμως δεν μάσαγε καθόλου τα λόγια του.

Οι εργάτες του Πράτο

Μίλησε για τα παιδικά του χρόνια και την οικονομική άνθηση του Πράτο: «Η δική μου ζωή υπήρξε πράγματι προνομιακή στην πρώτη φάση. Ενα όμως από τα πρώτα πράγματα που ήμουν υπερήφανος ήταν ότι ήμουν ο γιος ενός επιχειρηματία, που δούλευε σ’ ένα σύστημα στο οποίο επιβραβεύονταν αυτοί που το άξιζαν.

Στο Πράτο έρχονταν από τον ιταλικό Νότο πολλοί φτωχοί άνθρωποι. Μετά λίγα χρόνια, είχαν πάρει δάνειο για ν’ αγοράσουν σπίτι, είχαν μόνιμη δουλειά, που αν την έχαναν έβρισκαν πολύ γρήγορα μιαν άλλη, και κυρίως, αυτό που εγώ ονομάζω ηθική πλευρά του καπιταλισμού, μπορούσαν να πάνε πολύ εύκολα στην τράπεζα, να πάρουν δάνειο και να γίνουν μικροί επιχειρηματίες.

Η ευζωία που υπήρχε μπορούσε να μοιραστεί.

Για να καταλάβετε, ο πατέρας μου είχε μια Μερσεντές κι ένα σπίτι στη θάλασσα, αλλά δεν είχε ελικόπτερο, αλλά όλοι οι επιχειρηματίες του Πράτο το περισσότερο που είχαν ήταν ένα σπίτι στη θάλασσα και μια Μερσεντές. Γιατί ο πλούτος ήταν μοιρασμένος.

Οι εργάτες του Πράτο ήταν οι πιο καλοπληρωμένοι της Ιταλίας. Οπότε, το αίσθημα ενοχής που ένιωθα επειδή ήμουν παιδί επιχειρηματία, αντισταθμιζόταν με το ότι ζούσαν και οι άλλοι καλά, διότι υπήρχε αυτή η καλή πλευρά του καπιταλισμού, που δεν υπάρχει πλέον».

Ο Εντοάρντο Νέζι αναφέρθηκε στα αρχικά «προτερήματα» της παγκοσμιοποίησης και στην εξέλιξή της: «Είναι προφανές ότι η παγκοσμιοποίηση είχε και αβαντάζ, π. χ. στη μόδα, όσο συνεχίζουμε να είμαστε καταναλωτές. Για παράδειγμα, πηγαίνουμε σε μεγάλα πολυκαταστήματα ρούχων και αγοράζουμε πολύ πιο φτηνά προϊόντα απ’ ό, τι 10 χρόνια πριν. Οταν όμως στο σπίτι μας βρίσκεται η γυναίκα μας, που δεν είναι πια στην παραγωγική αλυσίδα που έδινε προϊόντα στα πολυκαταστήματα, τότε αρχίζει το πρόβλημα. Πολύ συχνά μου λένε ότι βλέπω μόνο ένα κομμάτι της πραγματικότητας. Πρέπει να θυμάσαι, μου λένε, ότι 1 δισ. Κινέζοι ζούνε τώρα καλύτερα. Τους είπα, ελάτε εσείς να μιλήσετε με τους απολυμένους εργάτες του Πράτο και να τους εξηγήσετε ότι 1 δισ. Κινέζοι ζουν καλύτερα. Η μεγάλη κοροϊδία ήταν ότι έκαναν τον κόσμο να πιστέψει πως η παγκοσμιοποίηση ήταν ένα καλό για όλους».

Νίκη με την ποιότητα

Στο βιβλίο του μιλάει πολύ για τον δημιουργικό και ρομαντικό ρόλο της επιχειρηματικότητας. Με ποιον τρόπο θα έπειθε τους σημερινούς νέους επιχειρηματίες γι’ αυτή του την άποψη; «Πριν απ’ όλα θα έλεγε ότι η ποιότητα που είμαστε αναγκασμένοι να χρησιμοποιήσουμε για να νικήσουμε τους Κινέζους.

Στην Ιταλία, στην Ελλάδα, στην Ισπανία έχουμε κάτι που μπορούμε να παράγουμε, σε σχέση με τους Κινέζους, σε πιο υψηλή τιμή. Είναι η κουλτούρα μας. Σήμερα, ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τον πολιτισμό μας δεν είναι καλός. Η κουλτούρα μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό οικονομικό εργαλείο.

Είναι δυνατόν το κινητό μου να δείχνει πού είναι τα καλύτερα εστιατόρια της Αθήνας και να μην δείχνει πού είναι τα έργα τέχνης;

Ο μεγαλύτερός μας πλούτος πάει χαμένος. Και οι νέοι επιχειρηματίες πρέπει να εκμεταλλευτούν την κουλτούρα μας, αυτό που τους έμαθαν οι γονείς τους».

– Υπάρχει κάποια μαγική συνταγή για να μάθουν οι άνθρωποι να διακρίνουν τις ευκαιρίες;

– Πριν σας μίλησα για την ποιότητα, που τη θεωρώ πολύ σημαντική. Π. χ. σήμερα, στον τομέα της μόδας ο κόσμος σπρώχνεται σε μεγάλα καταστήματα μαζικής παραγωγής. Αυτοί θέλουν να μας πουλήσουν την ψευδαίσθηση της πολυτέλειας με λίγα χρήματα. Είναι μια κολοσσιαία κοροϊδία. Είμαστε διαρκώς υποταγμένοι στον εκβιασμό της τιμής. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε στον κόσμο με λύσεις που να είναι τελείως καινούργιες...

– Και να μην εμπεριέχουν την παράδοση;

– Ασφαλώς και πρέπει να την εμπεριέχουν, αλλά πρέπει να αφηγείσαι αυτές τις παραδόσεις με τους πιο μοντέρνους τρόπους. Η πληροφόρηση που κατασκευάζεται από τους ανθρώπους είναι χαμηλότατου επιπέδου. Οποιος ασχολείται με τη σοβαρή κουλτούρα, συνήθως δεν γνωρίζει την τεχνολογία. Πρέπει να προσπαθήσουμε να συνδυάσουμε το παλιό και το καινούργιο.

Οχι στους προφήτες γκρίνιας

– Γράφετε στο βιβλίο σας για τον εφιάλτη της ανεργίας. Τι λέτε στη γενιά που αρχίζει να γερνάει στο τέλος της εποχής της αφθονίας; Σε τι να προσαρμοστούν;

– Ωραία και δύσκολη ερώτηση. Συνήθως με ρωτάνε τι πρέπει να κάνουν οι νέοι. Ομως κι αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα. Το θέμα είναι να δεχτούμε ότι οι αλλαγές που γίνονται μας φέρνουν σε μια δυσκολία κατανόησης των αλλαγών.

Και η απειλή είναι να γίνουμε οι προφήτες της γκρίνιας, να παραμείνουμε σε μια νοσταλγία του παρελθόντος. Εζησα αρκετά χρόνια έτσι. Τώρα που μεγάλωσαν τα παιδιά μου, κατάλαβα ότι ο ρόλος μου είναι να τους εξηγήσω ότι δεν υπάρχει μόνο αυτό το παρόν.

Αλλά ότι υπάρχει η δυνατότητα να ζήσουμε καλύτερα και πιο αξιοπρεπώς. Προσπαθώ να τους πω να μη φοβούνται, γιατί ο κόσμος τους ανήκει.

Οι νέοι σήμερα δεν πρέπει να φοβούνται

– Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια κλείνουν πολλές επιχειρήσεις και υπάρχουν πολλές περισσότερες οι οποίες υπολειτουργούν. Ποιον τρόπο αντίδρασης θα προτείνατε στους επιχειρηματίες, που να συνδέεται και με τις ανάγκες της κοινωνίας;

– Ενα πράγμα χωρίς το οποίο η κοινωνία δεν μπορεί να ζήσει είναι ο τραπεζικός δανεισμός. Χωρίς τον τραπεζικό δανεισμό καμία επιχείρηση δεν μπορεί να γεννηθεί. Το χρέος σήμερα είναι ένα είδος αμαρτίας. Αντίθετα, το χρέος πρέπει να είναι η συνέπεια μιας συμφωνίας ανάμεσα σ’ αυτόν που έχει λεφτά και σ’ αυτόν που έχει τις δυνατότητες. Είναι μια πολύ παλιά συμφωνία. Είναι προφανές ότι όποιος ζητάει λεφτά, δεν έχει.

Αλλά τα λεφτά πρέπει να περνάνε από αυτόν που τα έχει σ’ αυτόν που δεν τα έχει. Αλλιώς δεν υπάρχει άλλος τρόπος να αναπτυχθεί η οικονομία. Σήμερα όποιος είναι χρεωμένος αντιμετωπίζεται σαν εγκληματίας που δεν θέλει να επιστρέψει το χρέος του. Κι αυτό αφορά τόσο τις επιχειρήσεις όσο και τα κράτη. Και είναι κάτι που δεν είχε ξανασυμβεί ποτέ στο παρελθόν. Αυτό είναι το πρόβλημα, ότι το χρέος σήμερα θεωρείται κάτι αφύσικο.

Είναι ο μόνος τρόπος για να περνάει η ζωή από τους παλαιότερους στους νεότερους.

Του σημειώνω το μεγάλο πρόβλημα της φοροδιαφυγής που υπάρχει στην Ελλάδα.

«Το ίδιο συμβαίνει και στην Ιταλία και είναι κάτι που πρέπει να λυθεί», απαντά. «Εχουμε κοινές ευθύνες όλοι και οι πολιτικοί μας υπήρξαν καταστροφείς. Αλλά τα κράτη δεν μπορούν να φαλιρίσουν εξαιτίας των πολιτικών».