Γιάννης Μετζικώφ: Η Μήδεια φοράει κόκκινα

Εφ. Το Βήμα της Κυριακής, 09.06.2013
Της Ίσμα Μ. Τουλίτου

Ποιο χρώμα κάνει τις Ελληνίδες να σαστίζουν; Πώς «περνάει» η παράδοση σε ένα θεατρικό κοστούμι; Τι μπορούν να προσφέρουν τέχνες που χάνονται σε μια σύγχρονη παράσταση; Ο ενδυματολόγος που υπογράφει τα κοστούμια στην τραγωδία του Ευριπίδη, η οποία ανεβαίνει με αποκλειστικά ανδρική διανομή, εξηγεί γιατί είναι ένα από τα δυσκολότερα εγχειρήματα της καριέρας του.

Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι απλώς προσπερνούν θαυμάσια πράγματα. Ο θαυμασμός δεν είναι δεδομένος, προκύπτει μέσα από τη γνώση, την παιδεία» μου λέει ο Γιάννης Μετζικώφ καθώς μιλάμε για τη «Μήδεια», την εναρκτήρια παράσταση των εφετινών Επιδαυρίων όπου ο ίδιος υπογράφει τα κοστούμια. «Αλλωστε, γιατί μορφώνουμε τα παιδιά μας;» αναρωτιέται. «Για να δουν τον κόσμο. Μάτια είναι ο θαυμασμός, τα οποία δεν έχει όποιος δεν διαθέτει τα κατάλληλα γνωστικά εφόδια».

Καθόμαστε σε ένα ήσυχο τραπεζάκι στον κήπο του Νομισματικού Μουσείου και, καθώς η κουβέντα προχωρεί, συνειδητοποιώ πως ο συνομιλητής μου έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να «χρωματίζει» το αυτονόητο υπογραμμίζοντας τη γοητεία του. Σχολιάζοντας το «στοίχημα» της παραγωγής, το ανέβασμά της με ανδρική αποκλειστικά διανομή με επικεφαλής τον Γιώργο Κιμούλη στον ρόλο του τίτλου, ο ενδυματολόγος δηλώνει πως πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις τής ως σήμερα επαγγελματικής διαδρομής του.

«Εχει να κάνει με αυτό που λέμε μεταίχμιο» εξηγεί. «Υπάρχουν ορισμένα δεδομένα τα οποία ο κόσμος πολύ δύσκολα μπορεί να δει αλλιώς: το δίπολο αρρενωπότητα - θηλυκότητα, για παράδειγμα. Ο κάθε πόλος είναι ταυτισμένος με συγκεκριμένα πράγματα: η θηλυκότητα με τη μητρότητα, ας πούμε...». Ο Γιάννης Μετζικώφ μιλάει για τα «κενά γνώσης» που έχουμε σήμερα σχετικά με την αρχαία ελληνική τραγωδία και τον τρόπο που ανέβαινε στην εποχή της. Δεν είναι εύκολο, λέει, να κατανοήσουμε γιατί τους μεγάλους ρόλους τους έπαιζαν πάντα άνδρες.

Η άποψη ότι αυτό γινόταν για λόγους που είχαν να κάνουν με την ηθική είναι κατά τη γνώμη του κάπως υπερβολική. Λέει ότι μάλλον επρόκειτο για έναν διαφορετικό κώδικα τον οποίο αγνοούμε. «Μήπως το επιβλητικό τους ντύσιμο, ο τρόπος που μιλούσαν διαφορετικά μέσα από το ηχείο του προσωπείου είχε να κάνει με την υπέρβαση, με ένα είδος υπερανθρώπου; Τι ακριβώς σημαίνει άραγε ότι ένα θεατρικό έργο ανεβαίνει με άνδρες ερμηνευτές όταν έχουμε να κάνουμε με αυτού του είδους το κείμενο και με εικόνα η οποία σήμερα είναι πολύ διαφοροποιημένη σε σχέση με αυτή της αρχαιότητας;» αναρωτιέται.

Για τον Γιάννη Μετζικώφ η «μεταμόρφωση» δεν είναι κάτι απλό. Δεν έχει να κάνει με ένα κοστούμι ή με μια μάσκα. Είναι μια σύμβαση η οποία υφίσταται με τη συνάντηση ανάμεσα στον ηθοποιό και τον θεατή. Υποστηρίζει πως ένας ερμηνευτής, ακόμη και αν δεν φέρει καθόλου μεταμορφωτικό υλικό επάνω του, μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί από το κοινό μεταμορφωμένος. «Αυτή η θέση του θεατή, να ενστερνιστεί την όποια κατάσταση μέσα από το ταλέντο του ηθοποιού, είναι ένα πράγμα που δεν μετριέται πάντα με το πόσο επιτυχημένο είναι το μακιγιάζ ή με το πόσο καλαίσθητο και ακριβές είναι το κοστούμι» σχολιάζει και προσθέτει ότι υπάρχουν ορισμένα πολύ «βαριά» στοιχεία για το τι ακριβώς σημαίνει εικόνα και μεταμόρφωση στο θέατρο. Υπάρχουν μερικοί ρόλοι, λέει, όπως αυτοί στους οποίους εμφανίζεται ο θεός ως καταλύτης, όπου η ανδρική ερμηνεία ταιριάζει περισσότερο. «Ολο αυτό όμως παίζεται με έναν περίεργο τρόπο» εκτιμά.
Ο Γιάννης Μετζικώφ λέει πως το ίδιο το θέμα της «Μήδειας» είναι εν πολλοίς ακατανόητο με τα σημερινά δεδομένα. «Εμείς που απέχουμε της αρχαίας θρησκείας και που η μητρική αγάπη αποτυπώνεται παντού, από τις εκκλησίες μέχρι τα εικονάκια που κρεμάμε στα αυτοκίνητα και στα φυλαχτά μας με τη μορφή  της Παναγίας, μια μάνα, δηλαδή, που κρατά σφιχτά στην αγκαλιά το παιδί της, δεν έχουμε ποτέ συναντηθεί με μια τέτοια κατάσταση» σχολιάζει.

Στην αρχαιότητα, βέβαια, όλα αυτά ήταν διαφορετικά. Γι' αυτό και σύμφωνα με τον ενδυματολόγο της παράστασης πρέπει να δει κανείς το όλο θέμα της τραγωδίας του Ευριπίδη μέσα από το πρίσμα ενός άλλου θρησκευτικού καθεστώτος προκειμένου να αισθανθεί βαθιά και αληθινά τα δεδομένα του. «Αυτά τα πράγματα λειτουργούσαν διαφορετικά σε εποχές όπου ο έρως λατρευόταν μέσα σε ναούς και σε εποχές όπως η σημερινή, που θεωρείται έως και καταραμένος αν δεν αναπτύσσεται υπό το καθεστώς ενός γάμου».

Πώς δουλεύει, όμως, ο ίδιος για τη συγκεκριμένη παράσταση; Ο Γιάννης Μετζικώφ λέει ότι θέλει να δώσει ένα στίγμα από την ομορφιά της Ελλάδας, η οποία προσωπικά τον συγκινεί βαθιά:  «Αγαπώ πολύ αυτόν τον τόπο και προσπαθώ να τον "ξεφλουδίζω" προκειμένου να ανακαλύπτω όλες αυτές τις ψιλές ψιλές συγκινήσεις που προσφέρει». Σίγουρα υπάρχει ένα σημείο εκκίνησης που αντλεί από την ελληνική παράδοση, αποκαλύπτει. «Μου αρέσει το απανωκόρμι των γυναικών της Ηπείρου, το πολύπτυχο. Σκέφτηκα ότι θα μπορούσα να πάρω κάτι από αυτό και να το προχωρήσω, να το δραματοποιήσω, να το μεταφέρω στη ζοφερή κατάσταση μέσα στην οποία κινείται όλο το έργο» εξηγεί. 

Ο Γιάννης Μετζικώφ ξεκαθαρίζει την απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στο να δεις κάτι, να περάσει μια ιδέα αδιόρατα από το μυαλό σου προκειμένου να αναπτυχθεί σε μια κατεύθυνση και στο να μεταφέρεις αυτούσια μια ελληνική όψη. «Τα κοστούμια των γυναικών του χορού, που είναι Κορίνθιες,  ήθελα να είναι ριζωμένα σε αυτή τη γη. Η Μήδεια, από την άλλη, ήθελα να είναι από αλλού, με ένα ύφος το οποίο απέχει».

Ομολογεί ότι το ίδιο το υλικό που χρησιμοποίησε του δίνει μεγάλη χαρά. Αποφάσισε να εκμεταλλευθεί όλες τις εγκαταλελειμμένες τεχνικές που δεν υπάρχουν πλέον: να σκληράνει το ύφασμα με νισεστέ, να φτιάξει πιέτες με τον τρόπο που ακολουθούν οι ελάχιστοι εναπομείναντες στην περιοχή των Μεγάρων - τις λεγόμενες πάστες -, να δουλέψει τις βαφές με τα ίδια του τα χέρια προκειμένου να βάψει το μετάξι που θα χρησιμοποιηθεί για τα μαλλιά των ερμηνευτών, να αξιοποιήσει γενικότερα έναν ολόκληρο κόσμο ο οποίος δεν έχει τίποτε να κάνει με τα διαθέσιμα υλικά του εμπορίου. «Αυτή η διαδικασία δίνει ένα ανθρώπινο "πιάσιμο" στο αποτέλεσμα, ένα άγγιγμα διαφορετικό» σχολιάζει.

Θυμάται με συγκίνηση μια κουβέντα που του είπε κάποτε η Ειρήνη Παππά: «Να καταφέρεις να δουλεύεις όπως οι λαϊκοί τεχνίτες». Είναι διαφορετικό πράγμα, λέει, να φτιάξεις κάτι μόνος σου, να το εμπνευσθείς, να το συνθέσεις, να το αγαπήσεις, να το φινίρεις και μετά να το φιλήσεις και να το δώσεις στον άλλον να το χρησιμοποιήσει και διαφορετικό το εισαγόμενο υλικό από το Χονγκ Κονγκ. Κάποτε, θυμάται, ο Μιχάλης Κακογιάννης, εξοργισμένος από ένα έξοδο, του είχε πει: «Μα καλά, ήταν ανάγκη να χρησιμοποιήσεις μετάξια; Θέατρο είναι, ποιος θα το καταλάβει;». «Μιχάλη μου», του είχε απαντήσει, «θα το καταλάβει ο ηθοποιός. Αυτός που επωμίζεται όλο το βάρος, πρέπει να παραμένει ασφαλής στα εργαλεία του».

Τι είναι άραγε το κοστούμι για τον ηθοποιό; αναρωτιέται ο Γιάννης Μετζικώφ και δίνει μόνος του την απάντηση: «Μια πόρτα την οποία θα ανοίξει για να κάνει καλύτερα τη δουλειά του. Στην πραγματικότητα το θέατρο είναι ο ηθοποιός. Εμείς είμαστε απλοί εργάτες».

Xρώματα και ισορροπίες

Μιλώντας για το κοστούμι της Μήδειας, ο Γιάννης Μετζικώφ λέει πως σκέφτηκε να την ντύσει με ένα χρώμα το οποίο, όπως αισθάνεται, κατά έναν περίεργο τρόπο δεν πολυσυμπαθούν οι Ελληνες. Ο λόγος για το κόκκινο, για το οποίο σύμφωνα με τον ενδυματολόγο «υπάρχει μια προκατάληψη, με την έννοια ότι οι γυναίκες θα το φορέσουν σπάνια, μόνο αν είναι πολύ νέες, μόνο σε περίπτωση κάποιας γιορτής κτλ.». Γενικά είναι ταυτισμένο με άλλες πατρίδες, πιστεύει.

«Αν δώσεις ένα ρούχο κόκκινου χρώματος σε μια οποιαδήποτε γυναίκα, δεν είναι σίγουρο ότι θα το φορέσει με την ίδια άνεση που θα φορούσε ένα μαύρο. Το κόκκινο κάπως σαστίζει τις γυναίκες. Ισως είναι τολμηρότερο σύμφωνα με τις "κλειστές" κοινωνικές ανοχές, σε αντίθεση με τα σκοτεινά χρώματα, τα οποία παρατηρεί κανείς ότι είναι συνηθέστερα σε γυναίκες που έχουν περάσει τον γάμο».

Ντύνει λοιπόν τη Μήδεια με κόκκινα, όπως αυτά που θα μπορούσε να συναντήσει κανείς στις γυναίκες του Καυκάσου, της Κασπίας Θάλασσας, των στεπών της Νότιας Ρωσίας. «Τα έχω κάνει ο ίδιος αυτά τα ταξίδια και μου αρέσουν όλα αυτά που έχουν στοιχεία κόντρα στα δικά μας δεδομένα» λέει. «Εμάς δεν μας χρειάστηκαν τα εκκωφαντικά χρώματα, γιατί η ίδια η φύση με αυτούς τους καταγάλανους, εκθαμβωτικούς ουρανούς ίσως μας έχει επηρεάσει: τα σπίτια στα νησιά είναι λευκά, οι γυναίκες αγαπούν τα μαύρα ρούχα και είναι σαν όλα αυτά να θέλουν να βρεθούν σε μια ισορροπία με το εκτυφλωτικό μας φως».

πότε & πού:

H «Μήδεια» του Ευριπίδη σε μετάφραση Κ. Χ. Μύρη, σκηνοθεσία και δραματουργική επεξεργασία Σπύρου Ευαγγελάτου παρουσιάζεται στις 5 και 6/7 στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Θα ακολουθήσει περιοδεία. Σκηνικά: Γιώργος Πάτσας, κοστούμια: Γιάννης Μετζικώφ, μουσική: Θάνος Μικρούτσικος. Στον ρόλο της Μήδειας ο Γιώργος Κιμούλης. Παίζουν επίσης: Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος, Τάσος Νούσιας, Μάνος Βακούσης, Νικόλας Παπαγιάννης, Νίκος Αναστασόπουλος, Δημήτρης Παπανικολάου. Κορυφαίοι-Χορός: Τ. Αλατζάς, Ν. Αναστασόπουλος, Κ. Γιαννακόπουλος, Χ. Γρηγορόπουλος, Δ. Καραβιώτης, Σ. Καραγιάννης, Δ. Καραμπέτσης, Δ. Μόσχος, Δ. Μυλωνάς, Δ. Παπανικολάου, Π. Φλατσούσης, Γ. Σκαφίδας

 

Απόγονοι των Μινωιτών οι σημερινοί Κρήτες

To Βήμα της Κυριακής, 19.05.2013
Της Ιωάννας Σουφλέρη

Λονδίνο 

Όταν ο Σερ Άρθουρ Έβανς ανακάλυψε στις αρχές του εικοστού αιώνα τα απομεινάρια του πολιτισμού που ο ίδιος βάφτισε «Μινωικό» έμεινε έκθαμβος. Προσπαθώντας να δώσει μια εξήγηση ως προς την προέλευση ενός τόσο προηγμένου πολιτισμού θεώρησε ότι οι Μινωίτες ήταν απόγονοι των προηγμένων Αιγυπτίων. Η ιδέα του Εβανς παραμένει ακόμη και σήμερα σε ισχύ, αν και κατά καιρούς υπήρξαν και άλλες προτάσεις.
Η τελική απάντηση σε αυτό το αρχαιολογικό ζήτημα δίνεται σήμερα όχι από την αρχαιολογική σκαπάνη, αλλά από τη γενετική. Ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον καθηγητή Ιατρικής και Επιστημών Γονιδιώματος του Πανεπιστημιου Washington κύριο Γεώργιο Σταματογιαννόπουλο ανέλυσε δείγματα DNA από σκελετούς που βρέθηκαν σε σπηλιά στο οροπέδιο Λασιθίου στην Κρήτη τα οποία συνέκρινε με δείγματα από άλλους 135 σύγχρονους και αρχαίους ανθρώπινους πληθυσμούς.
Όπως αναφέρουν οι ερευνητές στο άρθρο τους που δημοσιεύεται στο σημερινό τεύχος της επιθεώρησης «Nature Communications», ο Μινωικός πολιτισμός αναπτύχθηκε κατά την Εποχή του Χαλκού από αυτόχθονες κατοίκους της Κρήτης, οι οποίοι ήταν απόγονοι των πρώτων ανθρώπων που αποίκισαν το νησί, 9.000 χρόνια περίπου πριν από σήμερα.
 

Το DNA αποκαλύπτει

Για τη μελέτη χρησιμοποιήθηκε το μιτοχονδριακό DNA, δηλαδή το DNA που υπάρχει στα κυτταρικά οργανίδια που ονομάζονται μιτοχόνδρια και τα οποία αποτελούν τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας του κυττάρου. Τα μιτοχόνδρια μεταβιβάζονται στους απογόνους μέσω της μητέρας. Διαπιστώθηκε ότι το μιτοχονδριακό DNA των Μινωιτών δεν έφερε ομοιότητες με αυτό των Αιγυπτίων ή των άλλων αφρικανικών πληθυσμών. Αντίθετα, εντοπίστηκαν μεγάλες γενετικές ομοιότητες με τους σύγχρονους και αρχαίους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Τέλος, η ανάλυση έδειξε το υψηλότερο ποσοστό συγγένειας των Μινωιτών με τον σύγχρονο πληθυσμό της Κρήτης αλλά και σύγχρονων Ελλήνων από την υπόλοιπη χώρα.
Σύμφωνα με τον κ Σταματογιαννόπουλο το σενάριο της καταγωγής των Μινωιτών έχει ως εξής: «Πριν από περίπου 9.000 χρόνια, υπήρξε εκτεταμένη μετανάστευση ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής από περιοχές της Ανατολίας που αντιστοιχούν σήμερα σε μέρη της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής. Τότε έφτασαν στην Κρήτη και οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού. Η ανάλυση μιτοχονδριακού DNA που πραγματοποιήσαμε και η σύγκριση με άλλους πληθυσμούς, δείχνει ότι οι Μινωίτες έχουν την ισχυρότερη γενετική συσχέτιση με πληθυσμούς της Νεολιθικής Εποχής καθώς και με αρχαίους αλλά και σύγχρονους Ευρωπαίους και ιδιαίτερα με τον πληθυσμό της Κρήτης. Σύμφωνα με τα αποτελέσματά μας, ο Μινωικός πληθυσμός αναπτύχθηκε πριν από 5.000 χρόνια στην Κρήτη από προγόνους που κατοικούσαν στο νησί ήδη και είχαν φτάσει εκεί 4.000 χρόνια νωρίτερα».
Ο έλληνας καθηγητής σημείωσε επίσης ότι «οι γενετικές αναλύσεις παίζουν έναν ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στην πρόβλεψη και στην προστασία της υγείας του ανθρώπου. Η μελέτη μας υπογραμμίζει το γεγονός ότι η ανάλυση του DNA μπορεί να μας βοηθήσει όχι μόνο να έχουμε ένα πιο υγιές μέλλον αλλά να κατανοήσουμε και την ιστορία μας. Παρόμοιες έρευνες  θα μας βοηθήσουν να ανακαλύψουμε τις γενετικές σχέσεις μεταξύ Μινωιτών και Μυκηναίων και μεταξύ των ελληνικών φυλών της Κλασσικής Ελλάδας».
 

Καρπός συνεργασίας

Η εργασία είναι καρπός μιας πολυπληθούς ομάδας επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων. Υπεύθυνοι για τη στατιστική ανάλυση των δεδομένων η οποία βασίστηκε σε εξαιρετικά προηγμένους αλγορίθμους είναι η κυρία Περιστέρα Πάσχου, επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Μοριακής Βιολογίας και Γενετικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, και ο κ. Πέτρος Δρινέας, καθηγητής στο Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Rensselaer στις ΗΠΑ.
Ο κ. Μανώλης Μιχαλοδημητράκης, καθηγητής Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης  συντόνισε την αναγνώριση και συλλογή των αρχαίων οστών που χρησιμοποιήθηκαν για την εξαγωγή του DNA. Ο αρχαιολόγος δρ. Βασιλάκης και η ανθρωπολόγος δρ McGeorge παρείχαν τα οστά που αποτέλεσαν το αντικείμενο της έρευνας. Μεγάλη ήταν η συμβολή του εκλιπόντος αρχαιολόγου Νίκου Παπαδάκη, ο οποίος ως διευθυντής της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Αγίου Νικολάου υπήρξε θερμός υποστηρικτής της μελέτης, η οποία ξεκίνησε πριν από δέκα και πλέον χρόνια.

Η διαλεκτική της Εστίας

 H Καθημερινή, 07.04.2013

 Του Νίκου Ξυδάκη

 Το κλείσιμο του ιστορικού βιβλιοπωλείου της Εστίας, ύστερα από 130 χρόνια λειτουργίας στο αθηναϊκό κέντρο, σημαίνει κάτι περισσότερο από οικονομική κρίση και διαχειριστική αστοχία. Ασφαλώς, καμία επιχείρηση δεν είναι αιώνια, και τα προκύπτοντα κενά κάπως καλύπτονται πάντα. Αλλά με αφορμή την κηδεία σ’ ένα δρόμο ήδη γεμάτο από κηδειόχαρτα «ενοικιάζεται» και σκοτεινές βιτρίνες, αξίζει να αναλογισθούμε τι σηματοδοτεί η πρόσφατη απώλεια.

Τοπικά. Η Σόλωνος για πολλές δεκαετίες ήταν ένα μυθικό ποτάμι βιβλίων. Παρότι εκβάλλει από το Κολωνάκι των μπουτίκ, λίγες καθέτους πιο κάτω η μορφολογία του άλλαζε: παλαιοπωλεία, κορνιζάδικα, η τέχνη λοιπόν, κι αμέσως μετά η Εστία, ένα ξέφωτο, πριν απ’ τη Νομική. Εκεί άλλαζε όλο το ποτάμι: κατέβαζε πια βιβλία, φοιτητές, μαθητές φροντιστηρίων, καθηγητές, εκδότες, ποιητές και λογίους. Η Εστία, η Ενδοχώρα, η Νομική, τα παλαιοβιβλιοπωλεία, τα νομικά βιβλιοπωλεία, το Θεμέλιο, στην Ασκληπιού η Δωδώνη παλιά, η Πολιτεία τώρα, ο Γρηγόρης, ο Τολίδης, ο Λιβάνης, στην Ιπποκράτους Χρηστάκης, Παπαδήμας, Καρδαμίτσας, και ιδού το Χημείο, εδώ ο νεαρός–παλαιός Ναυτίλος, μπαίνουμε μαλακά στα Εξάρχεια· πιο χαμηλά η Πρωτοπορία και το Εναλλακτικό, και παντού μέσα στα Εξάρχεια εκδοτικοί οίκοι, τυπογραφεία, φροντιστήρια.

Ετσι ήταν. Οχι πια. Το κλείσιμο της Εστίας όχι μόνο στερεί την εναρκτήρια σηματοδότηση της Σόλωνος των γραμμάτων και των τεχνών, αλλά σημαίνει και το στέρεμα μιας από τις τελευταίες πηγές του ποταμού. Πολύ πριν από την πτώχευση, η Σόλωνος είχε φτωχύνει και αλλάξει· έκλειναν βιβλιοπωλεία και άνοιγαν φούρνοι και καφενεία. Οι φιλόδοξες υπεραγορές προσείλκυαν το βιβλιοαγοραστικό κοινό, το αποσπούσαν από τους παραδοσιακούς βιβλιοπώλες. Ο Ελευθερουδάκης υψώθηκε τεράστιος σαν Ντίσνεϊλαντ στην Πανεπιστημίου, έκανε φραντσάιζ και μοντερνιές, φέσωσε όλους τους εκδότες, κατέστρεψε οικονομικά τον σπιτονοικοκύρη του, το Ιδρυμα Μιχελή, και συνεχίζει εν φθορά φεσώνοντας την Αθηναϊκή Λέσχη στην οδό Αμερικής.

Τι άλλο σημαίνει η νεκρή Εστία; Οτι η αστική τάξη των Αθηνών δεν μπορεί να συντηρήσει ούτε ένα βιβλιοπωλείο. Ούτε σαν στέκι, ούτε σαν πηγή ενημέρωσης, ούτε σαν εστία γνώσης και καλλιέργειας. Ισως επειδή δεν υπάρχει αστική τάξη, που να διαβάζει και να αναζητεί τέτοιο στέκι. Ή επειδή η νέα ανώτερη τάξη, η οικονομικά και πολιτικά κυρίαρχη, δεν χρειάζεται βιβλιοπωλείο–στέκι και σημείο αναφοράς, δεν χρειάζεται ιστορικό κέντρο, δεν χρειάζεται φιλολογικά και πολιτικά καφενεία, δεν χρειάζεται δισκάδικο Pop 11, διάλογο, τριβή, ανταλλαγές. Δεν χρειάζεται το κομψό ουζερί Ορφανίδη: στη θέση του βάζει ένα κοσμηματοπωλείο. Δεν χρειάζεται Απότσο, Μπραζίλ και Μπραζίλιαν με ωδές ποιητών. Δεν χρειάζεται τον Μιχάλη Κατσαρό, τον Δημήτρη Χριστοδούλου και την Ελένη Βακαλό στα καφέ ούτε τους Χατζιδάκι – Γκάτσο στου Ζόναρς. Η νέα ανώτερη τάξη εκπροσωπείται από τον εκάστοτε Μάκαρο στα καφέ της πλατείας και από εγχώριους χρυσοκάνθαρους στα τένις κλαμπ των βορείων προαστίων· οι μορφωτικές της ανάγκες ικανοποιούνται με «γκλόσι» εριοδικά, ποπ κορν, μολ και μούλτιπλεξ.

Η ερήμωση του ιστορικού κέντρου από αστικά τοπόσημα συμβαδίζει με την ανθρωπολογική και ταξική αναδιάρθρωση των Αθηνών. Οι έχοντες πλούτο και ισχύ όχι μόνο αποσύρονται από το κέντρο, αλλά αποσύρονται και από το αστικό έθος· δεν χρειάζονται, δεν εκτιμούν και δεν ανέχονται να έχουν βιβλιοπώλη τον Μιχάλη Γκανά και δισκοπώλη τον Τάσο Φαληρέα.

Τα ελάχιστα εναπομείναντα στέκια συντηρούνται από τη μεσαία τάξη της Μεταπολίτευσης: δεν είναι πλούσιοι, είναι μικροαστικής καταγωγής ως επί το πλείστον, αλλά τρέφονται ακόμη με συζήτηση και ποικίλα μορφωτικά αγαθά. Το Φίλιον–Ντόλτσε, λ.χ.: το τελευταίο ανοιχτό, δημοκρατικό καφενείο του κέντρου που είναι στέκι, προσελκύει ετερόκλητο πλήθος διανοουμένων, καλλιτεχνών, πολιτικών, μιντιακών, περιοίκων, ντεμπιτάντ, τεθλιμμένων συγγενών από μνημόσυνα του Αγίου Διονυσίου, κυριών με τσάντες από ψώνια. Το Φίλιον είναι το άνω όριο των ριζοσπαστικών–πληβειακών Εξαρχείων, καθώς προεκτείνονται προς το συντηρητικό–αστικό Κολωνάκι· ορίζει τον μεταπολιτευτικό άξονα, που ξεκινά από το κλασικό καφέ Φλοράλ της Μπλε Πολυκατοικίας και περατούται στα μισά της Σκουφά. Ενδιαμέσως θάλλουν πολλά μαγαζιά, αλλά ελάχιστα μπορούν να χαρακτηριστούν στέκια. Τα περισσότερα αντέχουν όσο η μόδα τους.

Η Εστία, όπως ακριβώς το Φίλιον ακόμη τώρα, σήμαινε τη δυναμική διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο Κολωνάκι της εξουσίας και στα Εξάρχεια της διανόησης. Αυτή η σχέση ερειπώνεται, όλα πάνε αλλού.

 

[Ανορθόδοξα] Μια σχεδόν πραγματικότητα

ΤΑ ΝΕΑ, 30.01.2013
Του Τάκη Θεοδωρόπουλου

«Η Ελλάδα είναι μια σχεδόν πραγματικότητα» γράφει ο Κώστας Αξελός το 1954 στο κείμενό του «Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας». Τα εξήντα χρόνια που μεσολάβησαν δεν κατάφεραν να διαψεύσουν την τοποθέτησή του. Κάπου ανάμεσα στην τελετουργία της προστασίας των κεκτημένων, τον βυζαντινισμό της διαμαρτυρίας, την οπερέτα του πολιτικού προσκήνιου και τις αστρολογικές προβλέψεις του ΔΝΤ για το μέλλον, η Ελλάδα εξακολουθεί να παραμένει μια σχεδόν πραγματικότητα. Αντιγράφω και πάλι τον Αξελό: η Ελλάδα είναι κάτι λιγότερο από μουσείο, κάτι περισσότερο από γραφική χώρα, κάτι λιγότερο όμως από νεωτερική πραγματικότητα.

Στο σύντομο αυτό κείμενο που εκδόθηκε στα ελληνικά το 2010, ο φιλόσοφος θέτει τους όρους για έναν προβληματισμό ο οποίος διατρέχει όλη τη νεοελληνική ύπαρξη. Και εντοπίζει τις εγγενείς αντιφάσεις. Γιατί ενώ οι Ελληνες εργάζονται σκληρά δεν μπορούν να παράγουν βιώσιμο έργο; Γιατί ενώ τα παιδιά του Ισραήλ άκουσαν τους προφήτες τους, οι Ελληνες δεν ακούν τι τους είπαν οι δικοί τους φιλόσοφοι; Και ποια είναι τα υλικά του «ελληνοκεντρισμού» που στο τέλος του 19ου και του 20ού αιώνα οργανώθηκε γύρω από τη Μεγάλη Ιδέα και σήμερα εκφράζει την αντιφατική και διφορούμενη σχέση μας με την υπόλοιπη Ευρώπη; Ο σημερινός ελληνοκεντρισμός, ενώ επιμένει πως η Ευρώπη γεννήθηκε στην Ελλάδα, την ίδια στιγμή προβάλλει το επιχείρημα πως αυτή η ίδια Ελλάδα είναι κάτι εντελώς ιδιαίτερο και διαφορετικό από την υπόλοιπη Ευρώπη. Και όταν αυτή η ιδιαιτερότητα προσπαθεί να εκφραστεί, το μόνο που καταφέρνει να παραγάγει είναι γραφικότητα.

Ο ίδιος ο Αξελός δεν είχε την τύχη να ακούσει μια από τις επικές συνεδριάσεις του σημερινού Κοινοβουλίου ή να απολαύσει έστω ένα δεκάλεπτο από τους ωραίους αγώνες που καθημερινά προσφέρει η τηλεοπτική δημοκρατία μας. Θα μπορούσε να διαπιστώσει ιδίοις όμμασι πως οι απόψεις του βρίσκουν την κυριολεξία τους στην πραγματικότητα: στην Ελλάδα όχι μόνο δεν παράγεται σκέψη αλλά λείπει ακόμη και η παραγωγή έναρθρου λόγου.

Παρ' όλα αυτά, αυτή η χώρα, από την πρώτη στιγμή της ύπαρξής της, προσπάθησε να βρει τη θέση της στη νεωτερικότητα που για την Ελλάδα δεν μπορούσε να είναι άλλη από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Από το 1954 ώς το 2013 πολλά έχουν αλλάξει, η θέση της στη νεωτερικότητα δεν είναι ακόμη σταθερή και το ζήτημα είναι αν έχει ακόμη τις δυνάμεις για να συνεχίσει να την αναζητά. Πέρα από τις οικονομικές παραμέτρους που μας βασανίζουν καθημερινά, πιστεύω ότι αυτό το κείμενο θέτει τους όρους για μια δημόσια συζήτηση «αυτοσυνειδησίας».

Οι παραπάνω σκέψεις είναι μέρος ομιλίας που έκανα επί τη ευκαιρία της γαλλικής έκδοσης του βιβλίου του Αξελού την περασμένη Δευτέρα στο Παρίσι. Η εκδήλωση έγινε στο Ελληνικό Σπίτι της πανεπιστημιούπολης της γαλλικής πρωτεύουσας, ανακαινισμένο με τη φροντίδα του Ιδρύματος Νιάρχου. Πριν από τις ομιλίες, ομάδα γάλλων αναρχικών παρενέβη για να συμπαρασταθεί στους καταληψίες της βίλας Αμαλία με μια πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία που κατήγγειλε τη βία που ασκούν ο Στρατός (sic) και η Αστυνομία. Είπαμε: η Ελλάδα είναι μια σχεδόν πραγματικότητα.

Η πολυτέλεια ταιριάζει στις αρχαίες πριγκίπισσες

ΤΟ ΒΗΜΑ, 02.12.2012
Της Μαρία Θερμού

Περισσότερα από 500 αρχαία αντικείμενα, από αγγεία και σκεύη ως περίτεχνα κοσμήματα, παρουσιάζονται στο Κυκλαδικό Μουσείο. Ενας φιλάρεσκος και καλόγουστος γυναικείος κόσμος στην αυγή της Ιστορίας

«...οι γυναίκες αυτές φροντίζουν ιδιαίτερα τα σώματά τους και γυμνάζονται συχνά, άλλοτε μόνες τους και άλλοτε μαζί με τους άνδρες, γιατί δεν τους φαίνεται αισχρό να τις βλέπει κανείς ολόγυμνες... Μάλιστα, όταν δειπνούν, δεν ξαπλώνουν στα ανάκλιντρα μαζί με τους άνδρες τους, αλλά με όσους τύχει να παρευρίσκονται στο δείπνο. Και οι Τυρρηνοί αναθρέφουν τα νεογέννητα παιδιά τους χωρίς να ξέρουν ποιοι είναι οι πατεράδες τους».

Στον 4ο π.Χ. αιώνα ο ιστορικός Θεόπομπος από τη Χίο καταγράφει, όχι χωρίς έκπληξη, τα έθιμα των Τυρρηνών, δηλαδή των Ετρούσκων. Εχοντας μεγαλώσει, όπως όλοι στον ελλαδικό χώρο, με τον Ομηρο στο προσκεφάλι, δεν μπορεί να μη θυμηθεί την πιστή Πηνελόπη, που για χρόνια περίμενε τον Οδυσσέα από την Τροία εφευρίσκοντας τεχνάσματα για να αποφύγει τους πιεστικούς μνηστήρες και φυσικά όλες τις ανώνυμες γυναίκες της πατρίδας του, που έμεναν κλεισμένες στο σπίτι. Στη Μεσόγειο της αυγής της Ιστορίας και ως τον 5ο π.Χ. αιώνα κάθε λαός κρατούσε ισχυρές τις παραδόσεις, που ήδη από την Προϊστορία είχαν διαμορφωθεί στις κλειστές κοινωνίες, ιδιαίτερα όσον αφορά τη γυναίκα.

Αλλά πώς γίνεται οι αρχαιολόγοι να βρίσκουν τάφους γυναικών γεμάτους με κοσμήματα, σύμβολα εξουσίας και λατρευτικά αντικείμενα; Ποιες ήταν αυτές οι γυναίκες που ξεχώριζαν και απολάμβαναν τον σεβασμό ακόμη και μετά θάνατον σε έναν καθαρά ανδροκρατούμενο κόσμο; Και ποια ήταν η συμμετοχή τους στην ανάπτυξη του αρχαίου μεσογειακού πολιτισμού;

Ερωτήματα στα οποία επιχειρεί να δώσει απάντηση η έκθεση «Πριγκίπισσες της Μεσογείου στην αυγή της Ιστορίας» που διοργανώνει το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, αφού όμως πρώτα μας θαμπώσει με τον πλούτο και την πολυτέλεια των αρχαίων αντικειμένων που ήρθαν από την Κύπρο, την Ιταλία και πολλά ελληνικά μουσεία, 24 μοναδικά σύνολα τέχνης και αξίας. Η έκθεση άλλωστε συνιστά ένα τόλμημα του Μουσείου στους χαλεπούς καιρούς που διανύουμε, μια νότα αισιοδοξίας ότι ο πολιτισμός καλά κρατεί, παρά τις δυσκολίες.

Τα πρόσωπα

Γυναίκες της αρχαιότητας υπαρκτές, που τα οστά τους βρέθηκαν καλυμμένα εξ ολοκλήρου από τα κοσμήματα που φορούσαν εν ζωή, τα χρυσοκέντητα ενδύματα, τα δηλωτικά της ιδιότητάς τους σύμβολα, τα προσωπικά τους αντικείμενα, ακόμη και τα φιαλίδια με τα αρώματα που έλουζαν το σώμα τους συναγωνίζονται στις αίθουσες του μουσείου. Μερικές μάλιστα ταυτίζονται κιόλας, όπως σημειώνει ο καθηγητής Αρχαιολογίας κ. Νίκος Σταμπολίδης, διευθυντής του μουσείου. Είναι η «δική» μας «Δέσποινα των Αιγών» από τη Μακεδονία του 500-490 π.Χ., που οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό να ήταν μια πραγματική πριγκίπισσα από τη Λυδία, την οποία η περσική αυλή έδωσε νύφη στον βασιλιά Αρχέλαο σχεδιάζοντας πολεμικές συμμαχίες λίγο πριν από την περσική εκστρατεία στην Ελλάδα.

Στην τάξη των πεντακοσιομέδιμνων, την πλουσιότερη της Αθήνας, ανήκε κατά πάσα πιθανότητα η λεγόμενη «Εύπορη Αθηναία», μια γυναίκα 30 ετών που πέθανε στον ένατο μήνα της κύησης κάπου στον 9ο π.Χ. αιώνα. Και δεν αποκλείεται, όπως λέει η μελέτη των ευρημάτων, να ήταν η γυναίκα του Αρίφρωνος, βασιλιά της Αθήνας. Χαραγμένο εξάλλου πάνω σε ασημένια αγγεία που βρέθηκαν στον θάλαμο του τάφου της στο Τσερβετέρι, κοντά στη Ρώμη, ήταν το όνομα της Λαρθίας. Μαζί με το πατρωνυμικό της, Larthia Velthurus, τα ευρήματα οδηγούν στην ταύτιση μιας ετρούσκας πριγκίπισσας του 7ου π.Χ. αιώνα.

Το κόσμημα

Πριγκίπισσες αληθινές ή αρχόντισσες, γυναίκες με κύρος γένους ή γνώσεων, ιέρειες, θεραπεύτριες, μπορεί και μάγισσες, ήταν οι ξεχωριστές γυναίκες αυτών των αιώνων. Χαλκοφορούσες ήταν οι πρώιμες πριγκίπισσες-ιέρειες της Βεργίνας του 9ου π.Χ. αιώνα. Συγκρατούσαν το φόρεμά τους με πόρπες από σειρές αέναων κύκλων και μερικές φορές τις συνόδευε ένας μικρός χάλκινος τροχός που περνούσε σε κορδόνι και περιστρεφόταν, μια συσκευή απαραίτητη για ερωτικά μάγια.

Πέντε γενιές αργότερα το ίδιο χαλκοφορούσες ήταν και οι γυναίκες της Οινωτρίας στη Νότια Ιταλία, με σκουφάκια που είχαν χάλκινους ήλους, σπείρες και οκτόσχημες πόρπες. Χαλκό, χρυσό, ασήμι και ημιπολύτιμους λίθους, κυρίως όμως κεχριμπάρι, αγαπούσαν πάνω απ' όλα οι πριγκίπισσες της Τοσκάνης και της Ετρουρίας. Πέτρα μαγική, φυσικό θεραπευτικό για κάθε ασθένεια, που έγινε ενώτια, περιδέραια, περίαπτα - φυλακτά και ζώνες. Τον χρυσό λάτρεψαν όμως οι αρχόντισσες της Μακεδονίας από το Αρχοντικό, τη Σίνδο ή τις Αιγές, το ίδιο και η ιέρεια της Ελευσίνας αλλά και η εικοσάχρονη πριγκίπισσα που πέθανε στη γέννα από την Ελεύθερνα της Κρήτης.

Η φορεσιά

«Και θεϊκά ρούχα εφόρεσε, φασμένα από την Αθηνά / με περισσά κεντίδια και με χρυσές στο στήθος της/ στερέωσε καρφίτσες. Κι εζώστηκε τη ζώνη της / που τη στόλιζαν φούντες περισσότερες από εκατό/ και σκουλαρίκια πέρασε στα τρυπημένα αυτιά της / τρίπτερα που η χάρη τους στραφτάλιαζε περίσσια / και πέπλο φόρεσε μαζί απ' τη κορφή ως τα πόδια…». Αυτά αναφέρει ο Ομηρος ζωγραφίζοντας κυριολεκτικά τη φορεσιά της Ηρας, που στολίζεται για να σαγηνεύσει τον Δία. Κάπως έτσι ήταν και τα ενδύματα των πριγκιπισσών, στερεωμένα με χρυσές παραμάνες και με ραμμένα πάνω τους χρυσά κοσμήματα.

Μεγάλη κατηγορία αποτελούν τα αντικείμενα συμβολικού χαρακτήρα, συχνά με δυσδιάκριτο νόημα για τους αμύητους, που σηματοδοτούν όμως διαφορετικούς κόσμους, από την κοινωνική ζωή ως τη μαγικο-θρησκευτική σφαίρα. Οπως ο χάλκινος διπλούς πέλεκυς της Δέσποινας των Αιγών που, στερεωμένος σε ξύλινο στέλεχος, λειτουργούσε ως σκήπρο παραπέμποντας σε θυσιαστική τελετή. Επίσης οι φιάλες, κυρίως γυάλινες, που βρίσκονται σε πολλούς τάφους και έχουν καθαρά σπονδική χρήση. Ακόμη, οι μικρογραφικοί θρόνοι από την Ελλάδα και την Ιταλία - για πρώτη φορά εκτός Ιταλίας θα παρουσιαστεί και ο περίφημος ξύλινος θρόνος της νεκρής πριγκίπισσας από ταφή στο Verruchio. Αλλά και τα χρυσά κοσμήματα-εγκόλπια από την αρχαία Ελεύθερνα με κρανοφόρους πολεμιστές και ηλιακό δίσκο στο κέντρο τους, που δηλώνουν λατρεία η οποία σχετίζεται με τον Κρηταγενή Δία.

Σε 24 ενότητες

Περισσότερα από 500 είναι τα αρχαία αντικείμενα που παρουσιάζονται στην έκθεση, σε ενότητες που αναλογούν σε κάθε μία από τις 24 ταφές. Από τα χάλκινα, φαγεντιανά και πήλινα αγγεία και σκεύη ως τα μικρά κουταλάκια για επάλειψη καλλυντικών, από τα ελεφαντοστέινα ειδώλια και τον άπειρο αριθμό περίτεχνων κοσμημάτων κάθε είδους (πόρπες, καρδιοφύλακες, ενώτια, περικάρπια και περιβραχιόνια, περιδέραια, σφηκωτήρες για τα μαλλιά, ζώνες ως τις χρυσές μάσκες που κάλυπταν το πρόσωπο) και από κάθε πολύτιμο υλικό (χρυσό, άργυρο, χαλκό, φαγεντιανές ψήφους, χάντρες από ημιπολύτιμους λίθους, αμέθυστο, κορνεόλη, ορεία κρύσταλλο, κεχριμπάρι, αιγυπτιακό μπλε, φαγεντιανή), όλα με εξαιρετικές τεχνικές χρυσοχοΐας και αργυροχοΐας (με περίτμηση, με κοκκίδωση, σκυφωτά, πλακέ, συρμάτινα), είναι ένας ολόκληρος κόσμος τέχνης και πλούτου, δόξας, ιδεών και πίστεων από γυναίκες που έζησαν στην αυγή της Ιστορίας.

Η έκθεση διοργανώνεται σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού (ΔΜΕΕΠ), ενώ τελεί υπό την αιγίδα της Προεδρίας της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Προεδρίας της Ιταλικής Δημοκρατίας.

Γυναίκες των ιδεών και του πολιτισμού
«Συχνά στους τάφους των πριγκιπισσών-ιερειών έχουν βρεθεί αντικείμενα με γραφειοκρατικό, αρχειακό ή συμβολαιογραφικό χαρακτήρα, όπως οι σφραγιδόλιθοι και οι σκαραβαίοι, εκφράζοντας την οικειοποίηση του παρελθόντος της οικογένειας της νεκρής αλλά ταυτόχρονα και την πρακτική της σφράγισης συμφωνιών και συμβολαίων κάτω από την προστασία της θεότητας που υπηρετούσαν αυτές οι γυναίκες» λέει ο καθηγητής Αρχαιολογίας κ. Νίκος Σταμπολίδης. Η απόδειξη έρχεται από την Κύπρο με την απεικόνιση ηλικιωμένης ιέρειας με όλη την αρχιερατική στολή της και τα κοσμήματα, που φέρει κρεμασμένες τις σφραγίδες στον λαιμό.

Το μελανοδοχείο, μια μικρή πινακίδα με το αλφαβητάριο και τα συνοδευτικά εργαλεία, δηλαδή γραφίδες και ξύστρες από ξύλο, ελεφαντόδοντο και μέταλλο, ανήκουν στη σφαίρα της εγγραμματοσύνης των πριγκιπισσών. Γύρω από τη βάση του μελανοδοχείου είναι χαραγμένο ένα αλφαβητάριο με την ακολουθία του ελληνικού αλφαβήτου. Φέρει 27 αριστερόστροφα γράμματα.

«Παρ' ότι η χρήση της γραφής συνδέεται από τις πηγές με τους άνδρες, θυμίζω ότι γύρω στον 7ο π.Χ. αιώνα στη βορειοανατολική άκρη του Αιγαίου μια αριστοκράτισσα της Λέσβου, η Σαπφώ, έγραφε ποίηση που έχει φθάσει ως σήμερα και δεν μπορώ να τη φανταστώ να μην ξέρει γραφή και ανάγνωση» λέει ο κ. Σταμπολίδης. Μέσα από τις ταφές που επιλέχθηκαν άλλωστε για να παρουσιαστούν στην έκθεση «η συγκέντρωση πλούτου και κτερισμάτων από τη μια μεριά και η συγγένεια των ταφικών εθίμων από την άλλη δημιουργούν ένα ιδεολογικό ρεύμα και μια κοινωνική διάσταση καθώς φαίνεται ότι οι γυναίκες αυτές, υψηλού κύρους στις κοινωνίες τους, υπήρξαν φορείς μετάδοσης πολιτισμικών και ιδεολογικών στοιχείων» καταλήγει ο ίδιος.

πότε & πού:
«Πριγκίπισσες της Μεσογείου στην αυγή της Ιστορίας». Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Από τις 12/12 ως τον Απρίλιο του 2013.

[Δρόμοι] Ελευθερία και ισότητα...

ΤΑ ΝΕΑ/ THE NEW YORK TIMES  04.08.2012

ΤΟΥ ROGER COHEN

  

Eλευθερία και ισότητα ...

... δύο από τις τρεις λέξεις που συμπληρώνουν το γνωστό τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης, και δύο έννοιες που η Γαλλία και ο αγγλοσαξονικός κόσμος αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο. Και οι δύο θεωρούν τις αξίες αυτές σημαντικές, τουλάχιστον όταν η ισότητα μεταφράζεται σε ίσες ευκαιρίες, αλλά διαφωνούν για την ισορροπία που θα πρέπει να επιτευχθεί ανάμεσά τους. Η ελευθερία χωρίς αλληλεγγύη δεν εξιτάρει τους Γάλλους με τον ίδιο τρόπο που η απρόσκοπτη ελευθερία ανυψώνει τη διάθεση των Αμερικανών. Στη Γαλλία, το κράτος θεωρείται προστάτης και όχι αρπακτικό.

Η Ιστορία...

... και η γεωγραφία μπορούν να εξηγήσουν τις διαφορές αυτές: τα γαλλικά σύνορα δεν έχουν αλλάξει ιδιαίτερα εδώ και αιώνες, ενώ η αμερικανική φαντασία καλπάζει αδάμαστη, ψάχνοντας πάντα για καινούργιους ορίζοντες. Το ζήτημα όμως είναι η ελευθερία και ποιος έχει περισσότερη. Ηρθε η στιγμή για τον αγγλοσαξονικό κόσμο να παραδεχτεί ότι δεν μπορεί πλέον να ισχυρίζεται ότι υπερτερεί στα ζητήματα ελευθερίας.

Οι συμβατικοί τρόποι...

... μέτρησης της ελευθερίας είναι πλέον ανεπαρκείς. Σύμφωνα με τα κριτήρια που θέτουν οργανισμοί όπως το Freedom House, ο πλανήτης απολαμβάνει ολοένα και περισσότερη ελευθερία. Γιατί όμως τόσο συχνά νιώθουμε λιγότερο ελεύθεροι, περισσότερο φοβισμένοι, επιφυλακτικοί, ακόμα και μαντρωμένοι; Η απάντηση βρίσκεται στην έλλειψη ισορροπίας μεταξύ προσωπικής ελευθερίας και κυβερνητικής επίβλεψης που επικρατεί στη Δύση την τελευταία δεκαετία. Η παρακολούθηση των πολιτών γίνεται με τη δικαιολογία της διασφάλισης της ασφάλειάς μας, μια πολύ διαδεδομένη εξήγηση στη μετά την 11η Σεπτεμβρίου εποχή, ενώ άλλες φορές γίνεται για να προστατευθεί η υγεία μας. Ο φόβος καλλιεργείται σε μια προσπάθεια να δικαιολογηθεί ο τεχνολογικός παρεμβατισμός και οι πανταχού παρούσες κάμερες.

Το ζήτηµα...

... όμως της ασφάλειας δεν μπορεί να υπερτερεί καθώς δεν αποτελεί ύψιστη αξία. Δεν θα έπρεπε να είναι ο βωμός πάνω στον οποίο θυσιάζεται η ελευθερία μας. Και επειδή υπάρχουν όλο και περισσότερα εργαλεία που ελέγχουν τους ανθρώπους, αυτό δεν σημαίνει ότι οι Αρχές θα πρέπει να τα χρησιμοποιούν. Ούτε η συχνή φύση των ατυχημάτων σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε τη ζωή μας σε προστατευτικό κλοιό. Η Μεγάλη Βρετανία, που φιλοξενεί φέτος τους Ολυμπιακούς Αγώνες, η χώρα του «mind the gap», έχει γίνει πλέον ο τόπος που καλεί τους κατοίκους και επισκέπτες του να «προσέχουν ακόμα και τον αέρα που αναπνέουν». Αυτό όμως δεν είναι το πνεύμα που οδήγησε τις αγγλοσαξονικές δυνάμεις να αποβιβαστούν στη Νορμανδία. Τουλάχιστον η Γαλλία είναι υπό μια έννοια πιο ελεύθερη από τα αγγλοσαξονικά της ξαδέλφια. Η έμφυτη γαλατική καχυποψία προς την τεχνολογία σε συνδυασμό με τον βαθιά ριζωμένο σεβασμό στην έννοια της κοινότητας έχουν καταφέρει να περιορίσουν τις φυλακές του μοντερνισμού.

- Ο Ρούσσος Βρανάς απουσιάζει για προσωπικούς λόγους

Το αρχαίο λυχνάρι έγινε LED

Καθημερινή 15.07.2012

Της Χριστινας Σανουδου

Aπό τα αρχαία λυχνάρια ώς τις σύγχρονες λάμπες εξοικονόμησης ενέργειας και από την ανακάλυψη της φωτιάς ώς τη λατρεία του θεού Ηλιου, το φως πάντοτε διαδραμάτιζε εξαιρετικά σημαντικό ρόλο τόσο στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων ανά την υφήλιο όσο και στην τέχνη, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία.

Ενα μικρό, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρον αφιέρωμα στην ιστορία του φωτισμού με τίτλο «Μια ιστορία από φως, στο φως», που ολοκληρώθηκε πρόσφατα στο Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης στη Θεσσαλονίκη, φιλοξενεί ώς τον Σεπτέμβριο η «Τεχνόπολις» του Δήμου Αθηναίων.
Στο ίδιο διάστημα, το Μουσείο της Ακρόπολης αναδεικνύει με ειδική σήμανση εκθέματα από τη μόνιμη συλλογή του, που αφηγούνται μικρές «ιστορίες για το φως» – όπως τα άρματα του Ηλίου και της Σελήνης στη σκηνή της γέννησης της Αθηνάς που κοσμεί το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα ή ο περίτεχνος χάλκινος λύχνος από το Ερέχθειο, σε σχήμα πολεμικού πλοίου, και με τη φράση «ιερόν της Αθηνάς» χαραγμένη στη δεξιά πλευρά του.
Η μεταφορά της έκθεσης στο παλαιό εργοστάσιο φωταερίου έγινε με πρωτοβουλία της διοίκησης της «Τεχνόπολις» και αποτελεί προάγγελο του Βιομηχανικού Μουσείου Φωταερίου, που αναμένεται να είναι έτοιμο στο τέλος του χρόνου. Ο συσχετισμός είναι προφανής, καθώς η πρωταρχική χρήση του φωταερίου στην Αθήνα ήταν ο φωτισμός, «γεγονός που άλλαξε ριζικά τη ζωή της πόλης», εξηγεί η Μαρία Φλώρου, αρχαιολόγος, μουσειολόγος και υπεύθυνη του τομέα του υπό διαμόρφωση μουσείου. Πλέον, οι δημόσιοι δρόμοι φωτίζονταν το βράδυ, διευκολύνοντας την κυκλοφορία, και οι βιομηχανίες είχαν τη δυνατότητα να λειτουργούν με διπλές βάρδιες, αυξάνοντας την παραγωγή.

Βυζαντινή περίοδος

Πέρα από τις αναφορές στην «επανάσταση» που έφερε ο ηλεκτροφωτισμός και η αξιοποίηση των ορυκτών καυσίμων κατά τον 19ο αιώνα, μεγάλο μέρος των εκθεμάτων προέρχεται από τη βυζαντινή περίοδο, ενώ τα κενά στην αφήγηση αναπληρώνονται με ενημερωτικά κείμενα, φωτογραφίες και ένα βίντεο για τις μεθόδους αφής και διατήρησης της φωτιάς. Η εστίαση στο Βυζάντιο σχετίζεται αφενός με τον ρόλο του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού ως συνδιοργανωτή της έκθεσης και αφετέρου με το γεγονός ότι τα ευρήματα αυτής της εποχής σώζονται σε μεγαλύτερη αφθονία και καλύτερη κατάσταση από τα προγενέστερα. Εξάλλου, οι τεχνολογίες τεχνητού φωτισμού δεν διαφοροποιήθηκαν σημαντικά με το πέρασμα από τους αρχαίους στους βυζαντινούς χρόνους: η χρήση των λυχναριών παρέμεινε ιδιαίτερα διαδεδομένη, ενώ η σημαντικότερη καινοτομία της εποχής ήταν «οι γυάλινες καντήλες, η κατασκευή των οποίων κατέστη δυνατή με την τοποθέτηση του φιτιλιού στο κέντρο του σκεύους», υπογραμμίζει η Ελένη Μπίντση, που υπογράφει τη μουσειολογική μελέτη της έκθεσης στο Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο μαζί με τον Ιωάννη Μότσιανο και τον Ζήση Σκαμπάλη. Διαδεδομένη ήταν πλέον και η χρήση του κεριού, το οποίο είχε αναγνωριστεί ως καύσιμη ύλη ήδη από τη μινωική περίοδο, αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε ευρέως πριν από την ύστερη αρχαιότητα.
Υπάρχουν, ωστόσο, και άλλοι λόγοι που καθιστούν το Βυζάντιο σημείο-σταθμό για όσους ασχολούνται σε βάθος με την ιστορία του φωτισμού, υποστηρίζει ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής Ιάκωβος Ποταμιάνος. Μολονότι «λάτρευαν το φως», οι καλλιτέχνες και οι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα των κλασικών χρόνων γνώριζαν ότι το «σκληρό» μεσογειακό φως «κατέστρεφε τις μορφές των κτιρίων κάνοντάς τις να φαίνονται επίπεδες». Ετσι, «ανακάλυψαν τρόπους να φέρνουν το φως στη σκιά» – χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ραβδώσεις στους δωρικούς κίονες. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους, η ενασχόληση με το φως πέρασε σε άλλο επίπεδο εξέλιξης, καθώς ο «ενθουσιασμός με τη μορφή» έδωσε σταδιακά τη θέση του «στον ενθουσιασμό για τον χώρο ως κάτι εφάμιλλο με την έννοια του Θείου». Σε αντίθεση με τους αρχαίους ναούς, οι βυζαντινές εκκλησίες δίνουν έμφαση στην άυλη διάσταση του χώρου και του φωτός.

Το φως των ναών

Με πλήθος επιστημονικών δημοσιεύσεων και ανακοινώσεων σχετικά με το φως και τις χρήσεις του στο βιογραφικό του, ο κ. Ποταμιάνος σήμερα είναι διευθυντής ενός νέου μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών για τον φωτισμό στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Εχοντας ενδιαφερθεί για το φως και τις χρήσεις του από τα φοιτητικά του χρόνια στις ΗΠΑ, άρχισε να μελετά κείμενα αρχαίων συγγραφέων, όπως του μεγάλου Αλεξανδρινού μηχανικού Ηρωνα και του νεοπλατωνιστή φιλόσοφου Πλωτίνου, όπου υπάρχουν αναφορές τόσο για την κατασκευή συστημάτων φωτισμού -συχνά εξαιρετικά προηγμένων, με τη χρήση κατόπτρων- όσο και για τη συμβολική αξία του φωτός στη φιλοσοφία. Μεταξύ άλλων, διδάσκει φωτισμό ιστορικών κτιρίων στο ΑΠΘ, όπου κατέχει τον τίτλο του αναπληρωτή καθηγητή της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής και της Ψυχολογίας της Αντίληψης, ενώ το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει ένα βιβλίο για το φως στη βυζαντινή εκκλησία. Πεπεισμένος ότι, ακόμα και στις μέρες μας, η αρχιτεκτονική δεν έχει φτάσει στο επίπεδο των βυζαντινών μαστόρων, διερευνά πώς οι τεχνικές για τη δημιουργία της κατανυκτικής ατμόσφαιρας στους βυζαντινούς ναούς θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε σύγχρονα κτίρια. «Με ένα πνευματικό άλμα, ο άνθρωπος συλλαμβάνει κάτι το ασύλληπτο, την άυλη διάσταση του χώρου. Αυτό για μένα είναι μια εξαιρετική κατάσταση του ανθρώπινου νου», υπογραμμίζει. Αργότερα, καθώς η δύναμη του Βυζαντίου εξασθενεί, η αισθητική αλλάζει και οι υποφωτισμένες μεσοβυζαντινές εκκλησίες δεν διαφέρουν πολύ από τις σύγχρονες. Πλέον, «το φως σταλάζει, δεν πλημμυρίζει τον ναό», καταλήγει.

Θρησκευτικές παραδόσεις

Η έκθεση «Μια ιστορία από το φως στο φως», που διοργανώθηκε σε συνεργασία με μουσεία, εφορείες αρχαιοτήτων, ερευνητικά κέντρα και ιδιώτες από όλη την Ελλάδα, περιλαμβάνει μία ενότητα αφιερωμένη στις διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις της Θεσσαλονίκης -το Ισλάμ, τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό-, αναδεικνύοντας τόσο τη συμβολική διάσταση του φωτός στις τρεις θρησκείες, όσο και τα χαρακτηριστικά φωτιστικά σκεύη των τόπων λατρείας. Η επόμενη ενότητα εστιάζει στην «επανάσταση» που έφερε η χρήση των ορυκτών καυσίμων στον φωτισμό, με αναφορές στον δημόσιο φωτισμό της Αθήνας, με την ίδρυση του εργοστασίου φωταερίου το 1857, καθώς και την επινόηση του ηλεκτρικού λαμπτήρα στα τέλη του 19ου αιώνα. Τέλος, η εξέλιξη της τεχνολογίας του φωτισμού στον 21ο αιώνα μετουσιώνεται σε μία πρωτότυπη διαδραστική εγκατάσταση με την υπογραφή της εικαστικής ομάδας φωτισμού «BEFORELIGHT», που ενθαρρύνει τους επισκέπτες να πειραματιστούν με τις δυνατότητες του φωτός, δημιουργώντας τη δική τους φωτιστική σύνθεση.

Φράνσις Φουκουγιάμα: «Η νεοφιλελεύθερη επανάσταση καταβρόχθισε τα παιδιά της»

ΤΑ ΝΕΑ  28.06.2012
Του Γιώργου Αγγελόπουλου
 

Ο Φράνσις Φουκουγιάμα διορθώνει: η Ιστορία δεν τελείωσε με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και με τη φιλελεύθερη επανάσταση των δεκαετιών του '80 και του '90, αντίθετα απ' ό,τι είχαν πιστέψει όσοι είχαν διαβάσει το πιο διάσημο βιβλίο του («Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος»). Τώρα ο διάσημος αμερικανός δημοσιολόγος, ο οποίος διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ στην Καλιφόρνια, εξηγεί σε συνέντευξή του στο ιταλικό περιοδικό «Λ' Εσπρέσο» πώς αυτή η φιλελεύθερη επανάσταση κατέληξε σε αποτυχία• και ότι χρειάζεται πιθανόν μια επιστροφή στη σοσιαλδημοκρατία, αλλά σε μια σοσιαλδημοκρατία νέου τύπου, μ' ένα κράτος λιγότερο δύσκαμπτο και πολύ πιο ελαφρύ.

«Οπως όλες οι επαναστάσεις, έτσι και η νεοφιλελεύθερη στο τέλος καταβρόχθισε τα παιδιά της, στον χρηματοπιστωτικό κόσμο ταυτίστηκε με τις χειρότερες καταχρήσεις», παραδέχεται ο Φουκουγιάμα, προσθέτοντας ότι αποδεχθήκαμε τη μεγάλη διόγκωση των τραπεζών και δεν τις ελέγξαμε, με αποτέλεσμα «το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο να αγοράσει την πρόσβαση στις πολιτικές αποφάσεις». Ηδη από το 2007-2008, μόλις δηλαδή άρχισε η κρίση, η αμερικανική κυβέρνηση θα έπρεπε να εθνικοποιήσει τις μεγάλες τράπεζες, να τις τεμαχίσει και να τις πουλήσει, περιορίζοντας έτσι την επέκτασή τους, «διότι μόνο οι μικρές τράπεζες μπορούν να ρισκάρουν χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την κοινωνία στο σύνολό της», εξηγεί. «Αυτό δεν έγινε επειδή τα χρηματοπιστωτικά λόμπι αποδείχθηκαν ισχυρά ακόμη και στους κόλπους της Δημοκρατικής κυβέρνησης του Μπαράκ Ομπάμα».

Σύμφωνα με τον Φουκουγιάμα, η υλική βάση της τρέχουσας οικονομικής κρίσης είναι η ανισότητα των εισοδημάτων. Στη δεκαετία του '70, στις ΗΠΑ, οι θέσεις εργασίας στα εργοστάσια άρχισαν να χάνονται για τη μεσαία τάξη, ενώ ένα τεράστιο μέρος των εισπράξεων από την οικονομία πήγαινε στους πιο εύπορους, που γίνονταν ακόμη πλουσιότεροι. «Ετσι οι κυβερνήσεις, θέλοντας να μετριάσουν το κοινωνικό χάσμα που μεγάλωνε, άρχισαν να χρηματοδοτούν τις υποθήκες στα σπίτια, αλλά χωρίς να προχωρήσουν σε μια ανακατανομή του εισοδήματος», λέει ο αμερικανός δημοσιολόγος. «Εκαναν τους φτωχούς να πιστέψουν ότι είναι σε θέση να αγοράσουν σπίτια, ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν. Κι έτσι έσκασε η φούσκα. Η χρηματοπιστωτική κρίση είναι συνεπώς ένα αποτέλεσμα του κοινωνικού χάσματος».

Για τον Φουκουγιάμα, η καλή είδηση είναι πως βγαίνουμε από τη νεοφιλελεύθερη εποχή και η πρόκληση είναι να αποκαταστήσουμε την έννοια του δημόσιου αγαθού. «Στις ΗΠΑ, η συζήτηση για την ανισότητα έχει ήδη αλλάξει», τονίζει. «Οταν ο υποψήφιος Ομπάμα είχε μιλήσει, το 2008, για αναδιανομή του εισοδήματος, ο Ρεπουμπλικανός αντίπαλός του ΜακΚέιν τού είχε επιτεθεί λέγοντας πως πρόκειται για πάλη των τάξεων, σοσιαλισμό και άλλα παρόμοια. Τώρα ο κόσμος έχει συνειδητοποιήσει πόσο μακριά έχει προχωρήσει η ανισότητα και το συνειδητοποίησε χάρη και στο κίνημα Occupy».

Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει «να αποκαταστήσουμε την έννοια του δημόσιου αγαθού», προσθέτει, «πρέπει να αντιληφθούμε πως δεν πρόκειται για ένα σύνολο ατομικών αγαθών και πως η κοινωνία δεν αποτελεί το άθροισμά τους - το δημόσιο αγαθό είναι μια συλλογική έννοια. Εχουμε ανάγκη από ένα νέο μεταρρυθμιστικό σχέδιο, πιο αξιόπιστο από την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία και το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας. Είναι απαραίτητο να επανεφεύρουμε το Κράτος», ώστε να καταστεί πιο ευέλικτο και ικανό να παίρνει γρήγορα αποφάσεις.

Βασίλης Καραποστόλης: Μνήμες γενναιοψυχίας από τη δεκαετία του ’60

ΤΟ ΒΗΜΑ  10.06.2012

Του Γιάννη Ν. Μπασκόζου

Στο δοκίμιό του Η εποχή της όρεξης. Ακολουθώντας τα ίχνη του '60 (Πατάκης) ο συγγραφέας και καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Βασίλης Καραποστόλης αναδεικνύει, μέσα από τις προσωπικές του αναμνήσεις, τις αξίες εκείνες που ρύθμισαν τις δυνάμεις μιας εποχής δίνοντάς της ζωντάνια αναντίστοιχη με τα στατιστικά δεδομένα της. Προσπαθεί να φανερώσει τις μυστικές εκείνες συντεταγμένες που έκαναν τους ανθρώπους να ρίχνονται μέσα στη δράση με μια θέληση που ξαφνιάζει. Στη συνέντευξη που ακολουθεί αναλύει αυτές τις αξίες προκαλώντας εκ των πραγμάτων τη σύγκριση με το σήμερα.

Κύριε Καραποστόλη, είναι γνωστή η ρήση ότι η παιδική μας ηλικία είναι η πατρίδα μας. Ο,τι είναι για τους μεγαλύτερους το '60, για κάποιες επόμενες γενιές θα είναι το '80 ή το '90; Μήπως, δηλαδή, μυθοποιούμε τις δικές μας παιδικές ηλικίες; Και τι είναι αυτό που κάνει το '60 ανεπανάληπτο - αν το κάνει;

«Το εντελώς ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της δεκαετίας του '60 ήταν η εκδήλωση της ανάγκης του ατόμου να δραπετεύσει από τον εαυτό του. Ο "εαυτός μου", αυτό το τόσο φροντισμένο και προστατευμένο οχυρό, άρχισε να μοιάζει με φυλακή. Στην Αμερική και στην Ευρώπη αυτή η ανάγκη έσπρωξε τη νεολαία κυρίως προς την εμπειρία της περιπλάνησης στην οποία πρέπει να δώσουμε ένα ευρύτερο νόημα. Για τον περιπλανώμενο σημασία δεν έχει ούτε να "χάσει" ούτε να "βρει" τον εαυτό του αλλά να τον δοκιμάσει στην επαφή του με τους άλλους. Για πρώτη φορά στην ιστορία των δυτικών κοινωνιών ο άγνωστος που συναντάμε στον δρόμο μας απέκτησε θέλγητρα. Πράγμα που σημαίνει ότι η επιθυμία για ανακαλύψεις και αποκαλύψεις ήταν πολύ μεγαλύτερη από την ανάγκη για σιγουριά».

Χρησιμοποιείτε ορισμένες λέξεις που σηματοδοτούν την εποχή: όρεξη, ανυπομονησία, αξιοπρέπεια, ευγνωμοσύνη, ζήλος, μεράκι. Αυτές οι λέξεις πού βρίσκονται σήμερα ως έννοιες; Υπάρχουν και σε ποια έκταση;

«Υπάρχουν λέξεις που απλώς τις λες και λέξεις που τις "αναλαμβάνεις", που παίρνεις πάνω σου τη σημασία τους. Για παράδειγμα, η λέξη "ευγνωμοσύνη" εξακολουθεί φυσικά να υπάρχει στο λεξιλόγιό μας. Αλλά πόσοι εννοούν πραγματικά αυτό που λένε; Ο σύγχρονος πολιτισμός διδάσκει στους ανθρώπους να θεωρούν ότι δεν χρωστάνε σε κανέναν. Εχουν τα "προσωπικά δεδομένα" τους, τα ατομικά τους δικαιώματα, την ατομική ζωή και περιουσία τους και υποτίθεται ότι όλα αυτά δεν έχουν καμία σχέση ούτε κάποια θεϊκή πρόνοια ούτε με την Τύχη ούτε με την Πόλιν ούτε και με τον Αλλον Ανθρωπο (τον συμπολίτη, τον συνάνθρωπο, τον πλησίον). Σε ποιον λοιπόν να πει κάποιος "ευχαριστώ" αφού δεν πιστεύει ότι υπάρχουν πιθανοί αρωγοί; Στο βιβλίο μου, αντίθετα, εμφανίζονται άνθρωποι που απέναντι σε αυτή τη ροπή προς την αχαριστία έδωσαν μάχες. Μπορεί η ζωή να μην τους έδωσε πολλά, αλλά της αναγνώρισαν ότι δεν τους στέρησε την ικανότητα να χαίρονται, να γιορτάζουν το γεγονός και μόνο ότι υπάρχουν και ενεργούν».

Αναφέρεστε σε συγκεκριμένους ανθρώπους που συναντήσατε στην εποχή σας. Ο κυρ Ανδρέας, η Αγλαΐα, ο Σίμος, ο Πέτρος χαρακτηρίζονται αυθεντικοί. Δεν έχει κάθε εποχή το αυθεντικό στοιχείο της;

«Το θέμα είναι να δούμε ποιο είναι κάθε φορά το περιεχόμενο της αυθεντικότητας. Εννοείται ότι και στην εποχή μας αναδεικνύονται αυθεντικοί ανθρώπινοι τύποι. Για παράδειγμα, ο "πολυάσχολος". Ο σημερινός "πολυάσχολος" είναι κατά κάποιον τρόπο το αντίστοιχο του παλαιότερου "πολυτεχνίτη". Δείτε όμως τη διαφορά. Ο πολυτεχνίτης μετά την τρεχάλα του μπορούσε να αναγεννιέται γρήγορα μέσα στη συντροφιά των οικείων, μέσα σ' ένα τσιμπούσι με φίλους, ενώ ο πολυάσχολος θα σύρει μέσα στη διασκέδασή του τις έγνοιες από τις ασχολίες του. Από αυτή την άποψη στην εποχή μας ατόνησε το ίδιο το ένστικτο της επιβίωσης. Δηλητηριάζουμε τις γιορτές μας, καταστρέφουμε δηλαδή το φάρμακο που προορίζεται να μας ανακουφίσει».

Κάποιες αναφορές σας αφήνουν να εννοηθεί ότι ίσως εκείνη την εποχή υπήρχαν δυνάμεις «μυστηριακές». Αν ναι, από πού πήγαζαν;

«Από την ίδια την όρεξη των ανθρώπων να σκαλίζουν τα πράγματα. Οποιος γοητεύεται από τη ζωή δεν κουράζεται να ψάχνει, με τον ίδιο τρόπο που δεν κουράζεται ένα παιδί να ψάχνει σε συρτάρια και ντουλάπια. Αυτό το μείγμα παιδικότητας και μεταφυσικής δεν είναι αφέλεια, όπως νομίζουν πολλοί σήμερα, είναι εχέγγυο εναντίον του κενού και της μικροψυχίας».

Από τον πόλεμο και μετά (κυρίως μετά τη Μεταπολίτευση) η ελληνική κοινωνία έμοιαζε να βαδίζει (οικονομικά) με μια γραμμική πρόοδο, τουλάχιστον στους δείκτες: ανάπτυξη, οικοδομή, βιομηχανίες κτλ. Μήπως αυτός είναι ένας λόγος που θεωρούμε ότι το '60 είχε εκείνη τη δύναμη που μας λείπει σήμερα, σε μια περίοδο παρατεταμένης κρίσης;

«Δεν έχει πάψει να με ελκύει αυτή η δυσφημισμένη πια έννοια, η πρόοδος. Δεν τη βλέπω όμως ως οριζόντιο προχώρημα, ως απλή μετακίνηση προς τα εμπρός, αλλά ως ανέλιξη, ως δύναμη που κάνει τους ανθρώπους να εμπιστεύονται τα χέρια τους και το μυαλό τους. Αυτή η εμπιστοσύνη ήταν ο κινητήρας της οικονομίας του '60. Ηταν η πεποίθηση όλων - φτωχών και πλουσίων - ότι η προσπάθεια για κάτι δεν ήταν αγγαρεία. Ηταν μάλλον η ίδια η απόδειξη ότι ξεχείλιζαν από ενεργητικότητα».

Η ηθική, ακόμη και μπασταρδεμένη, ανάμεσα στο καλό και στο κακό ήταν μια κινητήρια ιδέα για την εποχή. Τώρα μπορεί να γίνει πάλι; Και πώς;

«Αλλοτε, αν φερόταν κάποιος ανήθικα, είχε να αντιμετωπίσει την επίκριση της γειτονιάς ή παλαιότερα του χωριού. Στις ημέρες μας όμως οι πιθανότητες να δει ο ανέντιμος ή ο απατεώνας ζωγραφισμένο στο πρόσωπο των άλλων εκείνο το οδυνηρό "ντροπή σου!" είναι πολύ λιγότερες. Από εκεί ξεκινά το πρόβλημα: από το γεγονός ότι οι κριτές των πράξεών μας είτε είναι άφαντοι είτε δεν υπολογίζονται. Προϋπόθεση της ηθικής είναι η αλληλοπαρουσία».

«Ευτυχώς υπάρχει περισσότερος θυμός παρά λύπη»
Η συλλογικότητα είναι ένα στοιχείο που αναφέρεται συχνά στην Εποχή της όρεξης. Μήπως σήμερα υπάρχουν συλλογικότητες που δεν αντιλαμβανόμαστε;

«Αναπτύσσονται διάφορες μορφές κοινής δράσης, κοινωνικής ή και καλλιτεχνικής» απαντά ο Βασίλης Καραποστόλης. «Συμβαίνει όμως συχνά το συλλογικό να μην είναι παρά το πλαίσιο όπου μέσα του το άτομο θέλει να "εκφραστεί". Ο ακτιβιστής θέλει να "εκφράζεται" μέσω της ακτιβιστικής ομάδας, ο ηθοποιός μέσω του θιάσου, ο εθελοντής μέσω της οργάνωσής του. Ετσι όμως το σύνολο εμποδίζεται να διαποτίσει το άτομο και η συλλογικότητα μένει απλώς ένα "σχήμα" - δεν είναι τυχαίο που η λέξη αυτή είναι τόσο της μόδας».

Γράφετε επίσης ότι τότε υπήρχε «όρεξη για δουλειά». Σήμερα βλέπετε να μην υπάρχει;

«Δεν πρόκειται μόνο για δουλειά. Η όρεξη είναι το φυσικό στήριγμα της ζωής. Είναι η προϋπόθεση ώστε οι άνθρωποι να δρουν χωρίς να λένε διαρκώς μέσα τους "και τι θα βγει;". Νομίζω πως αυτή η ορμή έχει εξασθενήσει πολύ, δεν έχει όμως ακόμη στη χώρα μας νεκρωθεί. Εχει ειπωθεί ότι ο σύγχρονος κόσμος είναι ένας κόσμος χαρούμενων πραγμάτων για λυπημένους ανθρώπους. Στην Ελλάδα, ευτυχώς, υπάρχει για την ώρα περισσότερος θυμός παρά λύπη. Η λύπη δυσκολεύεται να προχωρήσει βαθιά. Είμαστε ακόμη πολύ εγωιστές για να υποκλιθούμε σε ένα αίσθημα που ακυρώνει τη θέληση».

«Τα μάθαμε όλα από τους Ελληνες»

TA NEA  07.06.2012

Του Γιώργου Παππά

Ο Γκίντερ Γκρας έκανε την αρχή. Το ποίημά του «Της Ευρώπης όνειδος» ήταν μια καταγγελία του τρόπου με τον οποίο η Ευρώπη αντιμετωπίζει την Ελλάδα στην ευρωκρίση. Τώρα ακολουθούν άλλοι επτά γερμανοί λογοτέχνες, από τους οποίους η εβδομαδιαία κεντροαριστερή εφημερίδα «Ντι Τσάιτ» ζήτησε τη δική τους λυρική προσέγγιση της Ελλάδας.

Το αποτέλεσμα είναι ένα ολοσέλιδο ποιητικό αφιέρωμα που δημοσιεύθηκε στο χθεσινό φύλλο της εφημερίδας. «Ποίηση για τους Ελληνες» τιτλοφορείται το αφιέρωμα, το οποίο είναι και ένας «δίαυλος επικοινωνίας» μεταξύ της αρχαίας Ελλάδας και της σύγχρονης επικαιρότητας, και μάλιστα δέκα ημέρες προτού οι Ελληνες κληθούν στις κάλπες. Και αφού ο Γκρας «έδειξε λυρικά το ενδιαφέρον του» για την Ελλάδα.

Μεταξύ των επτά είναι και ο Μάρτιν Βάλζερ, κορυφαίος σύγχρονος λογοτέχνης της Γερμανίας. Γεννημένος το 1927, ο Βάλζερ απευθύνει το ποίημά του «στους γεννημένους σήμερα». Και εξηγεί:

«Από τους Ελληνες τα μάθαμε όλα / την ποίηση, για παράδειγμα, και το μέτρημα επίσης / Και ότι το μέτρημα δεν είναι ντροπή / Και ότι μια συζήτηση για επιτόκια / δεν είναι έγκλημα, γιατί δεν συμπεριλαμβάνει τη σιωπή / για τον Πλάτωνα. Ζούμε λοιπόν / σε φωτεινότερους καιρούς. Η Κασσάνδρα κάνει διακοπές / στη Νάξο».

Μαζί με τον Βάλζερ, τις δικές τους λυρικές προσεγγίσεις στην Ελλάδα καταθέτουν επίσης η Σιμπίλε Λεβιτσάροφ με το ποίημά της «Ελληνικοί ελιγμοί» και ο Μίχαελ Μπουζενμάιερ με το «Αχέρων». Στη νεότερη γενιά ποιητών ανήκουν ο Μίρκο Μπόνε με το νοσταλγικό ποίημα «Φολέγανδρος», ο Ντουρς Γκρίνμπαϊν με την «Επιλογή» - ένας διάλογος ανάμεσα στους Θησέα, Ερμή, Απόλλωνα, Γαλάτεια, Αρετούσα και Γαλήνη. Ο κύκλος κλείνει με τη Νόρα Μπόσονγκ και το «Σύντομο άσυλο», καθώς και τον Φρανζόμπελ με το «Κοπετός στην Αθήνα» που στα γερμανικά είναι παρήχηση του «γλαύκες στην Αθήνα».

Ο Ανταμ Σομποτσίνσκι, ο οποίος είχε την επιμέλεια της σελίδας, θυμίζει ότι ο Γκίντερ Γκρας με το ποίημά του για την Ελλάδα στη «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ» στιγμάτισε «σε πολεμικούς τόνους» την έλλειψη ευρωπαϊκής αλληλεγγύης στην Ελλάδα. Το ποίημα του Γκρας ήταν ένα «παράδοξο εγχείρημα».

Η ΑΝΑΛΥΣΗ. Ο τόπος νοσταλγίας, στον οποίο προσέτρεχαν ήδη από τον 18ο αιώνα οι γερμανοί κλασικοί «για να ζεσταθούν», γράφει ο Σομποτσίνσκι, «δεν ήταν τίποτε άλλο παρά αποκύημα φαντασίας». Σημειώνει μάλιστα ότι «το ιδεαλιστικό πλεόνασμα, με το οποίο περιτυλίχτηκε η αρχαιότητα, ήταν τόσο προφανές, ώστε ούτε οι ίδιοι οι ποιητές δεν το εμπιστεύθηκαν απόλυτα. Ειρωνικά ο ίδιος ο Γκαίτε αποκαλούσε το θεατρικό έργο του "Ιφιγένεια εν Ταύροις" "διαβολεμένα ανθρωπιστικό". Εκτοτε κάθε ποιητής που γράφει για την Ελλάδα αποτολμά μια "δελεαστική ακροβασία". Αναπόφευκτα, λοιπόν, στο έργο παρεισφρέουν το όνειρο και η σκληρή πραγματικότητα, η συμφιλίωση και η βία, η ελευθερία και τα δεσμά της πολιτικής πραγματικότητας». Και στη σημερινή ελληνική κρίση δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά.

Τα ποιήματα δεν αποτελούν απάντηση στον Γκρας, αλλά αυτόνομο λυρικό συμπλήρωμα, λέει ο επιμελητής της σελίδας διαπιστώνοντας: «Και σήμερα όποιος γράφει για την Ελλάδα μιλά είτε για ένα μακρινό παρελθόν είτε για ένα μακρινό μέλλον. Και διά της τεθλασμένης αυτής για το παρόν μας».

«Η ντροπή της Ευρώπης» το ποίημα του Γκίντερ Γκρας για την Ελλάδα

ΤΑ ΝΕΑ 26-27.05.2012

Ο Γερμανός νομπελίστας Γκίντερ Γκράς καυτηριάζει την Ευρώπη η οποία, όπως λέει, διαπομπεύει την Ελλάδα, εν μέσω της κρίσης του ευρώ, σε ένα ποίημά του που δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα της εφημερίδας του Μονάχου Sueddeutsche Zeitung. «Καρφωμένη, γυμνή στον πάσσαλο, γιατί είναι πνιγμένη στα χρέη, μια χώρα υποφέρει», γράφει ο 84χρονος γερμανός συγγραφέας.

Σε αυτό το ποίημα, με τίτλο «Η ντροπή της Ευρώπης», που δημοσιεύεται το Σάββατο και  στην έντυπη έκδοση της γερμανικής εφημερίδας, ο Γκρας προειδοποιεί την Ευρωπαϊκή Ένωση: «Εσύ η Ευρώπη, θα πεθάνεις χωρίς ψυχή, χωρίς τη χώρα που σε δημιούργησε».
    
«Καρφωμένη γυμνή στον πάσσαλο, γιατί είναι πνιγμένη στα χρέη, μια χώρα υποφέρει»,  γράφει ο γερμανός συγγραφέας, στο κείμενο αυτό των δώδεκα στροφών που αποτελούνται από δύο στίχους η κάθε μία.
    
Απευθυνόμενο άμεσα στην Ευρώπη, το ποίημα αρχίζει έτσι: «Απομακρύνεσαι από τη χώρα, που ήταν το λίκνο σου, και είναι κοντά στο χάος, γιατί δεν συμμορφώθηκε με τις αγορές».
    
Και αμέσως μετά αναφέρει ότι η χώρα αυτή «καταδικασμένη στη φτώχεια, της οποίας ο πλούτος κοσμεί τα μουσεία» είναι «ακόμα μόλις ανεκτή».

To ποιήμα στα γερμανικά:

Europas Schande

Ein Gedicht von Günter Grass
 
Dem Chaos nah, weil dem Markt nicht gerecht,
bist fern Du dem Land, das die Wiege Dir lieh.

Was mit der Seele gesucht, gefunden Dir galt,
wird abgetan nun, unter Schrottwert taxiert.

Als Schuldner nackt an den Pranger gestellt, leidet ein Land,
dem Dank zu schulden Dir Redensart war.

Zur Armut verurteiltes Land, dessen Reichtum
gepflegt Museen schmückt: von Dir gehütete Beute.

Die mit der Waffen Gewalt das inselgesegnete Land
heimgesucht, trugen zur Uniform Hölderlin im Tornister.

Kaum noch geduldetes Land, dessen Obristen von Dir
einst als Bündnispartner geduldet wurden.

Rechtloses Land, dem der Rechthaber Macht
den Gürtel enger und enger schnallt.

Dir trotzend trägt Antigone Schwarz und landesweit
kleidet Trauer das Volk, dessen Gast Du gewesen.

Außer Landes jedoch hat dem Krösus verwandtes Gefolge
alles, was gülden glänzt gehortet in Deinen Tresoren.

Sauf endlich, sauf! schreien der Kommissare Claqueure,
doch zornig gibt Sokrates Dir den Becher randvoll zurück.

Verfluchen im Chor, was eigen Dir ist, werden die Götter,
deren Olymp zu enteignen Dein Wille verlangt.

Geistlos verkümmern wirst Du ohne das Land,
dessen Geist Dich, Europa, erdachte.

Ελ Γκρέκο, μοντέρνος 300 χρόνια νωρίτερα

Kαθημερινή  20.05.2012

Της Μαρίας Ρηγούτσου
 

Χρειαζόταν μια καλή ιδέα για να πείσει κάποια από τα μεγαλύτερα μουσεία και συλλογές του κόσμου να του δανείσουν για κάμποσους μήνες μερικούς σπάνιους θησαυρούς τους. Ο Μπιτ Βίσμερ, διευθυντής του Mουσείου Kunstpalast στο Ντίσελντορφ, ορμώμενος από την αγάπη του για την ισπανική ζωγραφική, ζήτησε κάτι που ο ίδιος δεν είχε στο μουσείο του: Ελ Γκρέκο. Δεν θα αρκούσε όμως μόνο αυτό. Εκθέσεις για τον Ελ Γκρέκο έχουν γίνει πολλές, ενώ το 2014 συμπληρώνονται 400 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου ζωγράφου και με αφορμή αυτό το γεγονός θα διοργανωθούν ακόμα περισσότερες. Τα μουσεία και οι συλλογές θα χρειάζονταν λοιπόν έναν καλό λόγο για να αφήσουν τα πολύτιμα έργα τους να ταξιδέψουν στη Γερμανία. Ετσι ο Μπιτ Βίσμερ σκέφθηκε να παρουσιάσει την επιρροή του μεγάλου δασκάλου στη μοντέρνα τέχνη.

Αν και το θέμα έχει απασχολήσει εγχειρίδια και ιστορικούς της τέχνης, ωστόσο κανείς μέχρι σήμερα δεν είχε σκεφθεί να διοργανώσει μια ανάλογη έκθεση. Ο διευθυντής του Μουσείου Kunstpalast μιλώντας στην «Κ» δήλωσε: «Η όλη διοργάνωση έκρυβε δύο εκπλήξεις. Πρώτον, δεν υπήρξε ποτέ μια έκθεση αφιερωμένη αποκλειστικά στον Ελ Γκρέκο. Για εμάς ήταν πραγματικά μια έκπληξη διότι πριν από 100 χρόνια υπήρχε εδώ μια μανία με τον Ελ Γκρέκο. Το δεύτερο ήταν ότι ο Ελ Γκρέκο και ο μοντερνισμός ήταν θέμα που απασχόλησε κατά καιρούς την ιστορία της τέχνης. Δεν είχε γίνει ποτέ όμως μέχρι σήμερα μια έκθεση».

Το 2008 επισκέφθηκε το Πράντο στη Μαδρίτη και η ιδέα του έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Ακολούθησαν πολλά ταξίδια ακόμα, και κατάφερε τελικά να συγκεντρώσει 41 έργα του Ελ Γκρέκο και 110 πίνακες, γλυπτά και σχέδια 32 μοντέρνων ζωγράφων από Σεζάν, Μπέκμαν, Ντελονέ, Μαρκ έως Πικάσο, Κοκόσκα, Σίλε, Λέμπρουκ και πολλούς άλλους. Σε δύο τεράστιες ψηλοτάβανες αίθουσες και πάνω στους φρεσκοβαμμένους γκρι τοίχους παρουσιάζονται κατά τρόπο αριστουργηματικό μερικά από τα γνωστότερα έργα του Ελ Γκρέκο. Αντιπαραβαλλόμενα με τα έργα των μοντέρνων συναδέλφων του, των αρχών του εικοστού αιώνα, ξαφνιάζουν με τη δύναμή τους, με τη σύγχρονη ματιά τους, την ελευθερία της χειρονομίας, τη λιτότητα των μέσων. Ο ξεχασμένος για περίπου 300 χρόνια καλλιτέχνης ανακαλύφθηκε και πάλι στις αρχές του εικοστού αιώνα στη Γερμανία, για να περάσει αργότερα ακόμα μία φορά στην αφάνεια λόγω των μεγάλων πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων.

Νέα ανακάλυψη

«Αυτή την ανατριχίλα ψάχνουμε και εμείς», τόνιζε ο Γερμανός συγγραφέας και ιστορικός τέχνης Γιούλιους Μάγερ Γκρέφε, το 1910, ο οποίος κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στην Ισπανία ανακάλυψε τον Ελ Γκρέκο, ενθουσιάστηκε και σύστησε στους Γερμανούς καλλιτέχνες το έργο του. Το 1911, παρουσιάστηκαν στο Μόναχο κάποια έργα του Ελ Γκρέκο, τα οποία ανήκαν στη συλλογή του Ούγγρου Marczell von Nemes και, ένα χρόνο αργότερα, έργα του παρουσιάστηκαν στο Ντίσελντορφ αλλά και στην Κολωνία. Ετσι, σπουδαίες πρωτοποριακές ομάδες της εποχής όπως ο «Γαλάζιος καβαλάρης», αλλά και σπουδαίοι ζωγράφοι όπως ο Πικάσο, βρήκαν έναν πρόδρομο του μοντερνισμού που τόσο χρειάζονταν. Και τον έβαλαν στην ίδια θέση με τον Σεζάν και τον Βαν Γκογκ.

«Θέλουμε να καταδείξουμε με κάθε τρόπο την περίπτωση Ελ Γκρέκο. Η ανάδειξή του συνδέεται στενά με την ανάπτυξη των νέων ιδεών μας για την τέχνη», έγραφε ο σπουδαίος Γερμανός εξπρεσιονιστής ζωγράφος Φραντζ Μαρκ.

Και ο Μπιτ Βίσμερ θέλησε να μας τονίσει τους λόγους που ο Ελ Γκρέκο ήταν σημαντικός για τους μοντέρνους καλλιτέχνες: «Ο Ελ Γκρέκο ήταν μοντέρνος όσον αφορά τη φόρμα, το χρώμα όπως δεν το γνώριζε κανείς μέχρι τότε, τις μακριές φιγούρες. Για τους μοντέρνους καλλιτέχνες όμως ήταν σημαντικός, όπως και για όσους ήθελαν να ζωγραφίσουν θρησκευτικά θέματα. Εδινε δηλαδή μια απάντηση για το πώς μπορεί να ζωγραφίσει κανείς με μοντέρνο τρόπο θρησκευτικά θέματα. Και το τρίτο και εξίσου σημαντικό είναι ότι πολλοί καλλιτέχνες ταυτίζονταν μαζί του. Ο Ελ Γκρέκο ήταν διαφορετικός όσο ζούσε και μετά, για περίπου 300 χρόνια, ξεχάστηκε».

Διθυραμβικές κριτικές και ουρές στα ταμεία

Στην έκθεση στο Ντίσελντορφ είναι πραγματικά εντυπωσιακό να βλέπει κανείς πόσο επηρέασε ο Ελ Γκρέκο τους μοντέρνους συναδέλφους του. Η τελευταία φάση της ζωής και δημιουργίας του Ελ Γκρέκο θεωρείται και η πιο «μοντέρνα».

Διόλου τυχαίο το γεγονός ότι επελέγη «Ο Λαοκόων» ως το κεντρικό μοτίβο της έκθεσης. Ενα έργο που ζωγράφισε ο Ελ Γκρέκο ανάμεσα στο 1610 και το 1614. Πρόκειται για τον μύθο του σοφού ιερέα του Απόλλωνα που προσπάθησε να προειδοποιήσει τους Τρώες να μη δεχθούν ως δώρο τον Δούρειο Ιππο.

Στον πίνακα του Ελ Γκρέκο, ζωγραφισμένη στο βάθος δεν βρίσκεται η Τροία αλλά το Τολέδο. Οι ιστορικοί τέχνης υποθέτουν πως ο καλλιτέχνης θέλησε να βάλει το Τολέδο στη θέση της Τροίας υπονοώντας πως «Λαοκόων» ήταν ο επίσκοπος Carranza, εις βάρος του οποίου είχε γίνει μια αδικία. Το συγκεκριμένο έργο θεωρείται από τα σπουδαιότερα της έκθεσης και ανήκει σήμερα στη Νational Gallery of Art της Ουάσιγκτον.

Τέσσερα χρόνια

Για την πραγματοποίηση της έκθεσης «Ο Ελ Γκρέκο και ο Μοντερνισμός» χρειάστηκαν τέσσερα χρόνια προετοιμασίας και λιγότερα από 3,5 εκατ. ευρώ. Το ακριβές ποσό δεν θέλησε πάντως να μας το πει ο διευθυντής του μουσείου. Το σημαντικότερο μέρος των εξόδων κάλυψε πάντως ο δήμος του Ντίσελντορφ. Στη Γερμανία τα σχόλια του Τύπου είναι διθυραμβικά. Στην έκθεση έχουν αναφερθεί όλες οι μεγάλες εφημερίδες και περιοδικά, από τον Spiegel μέχρι τη S­ddeutsche Zeitung. Ακόμα και η Bild την αποκάλεσε «έκθεση της χρονιάς στη Γερμανία». Ενδεικτικά να αναφέρουμε μόνο κάποιους τίτλους: «Ο Ελληνας που έβλεπε μπροστά», «Ο Ελ Γκρέκο στο Ντίσελντορφ – Κόλαση και Εκσταση», «Ο Ελ Γκρέκο προσελκύει τα πλήθη», «Η πρώτη έκθεση Ελ Γκρέκο στη Γερμανία».

Οσο για τον κόσμο, σχηματίζονται τεράστιες ουρές στα ταμεία. Μόνο το πρώτο Σαββατοκύριακο που ξεκίνησε η έκθεση 6.500 άνθρωποι την επισκέφθηκαν, ενώ λίγες μέρες πριν αρχίσει, υπήρχαν κρατήσεις για περίπου 800 ομαδικές ξεναγήσεις.

Εν τω μεταξύ, από 21-23 Ιουνίου διοργανώνεται ένα διεθνές συμπόσιο με τον τίτλο «Ο Ελ Γκρέκο και η διαμάχη γύρω από τον Μοντερνισμό: γόνιμες παρεξηγήσεις και αντιφάσεις στη γερμανική πρόσληψή του ανάμεσα στα 1888 και 1939». Την πανηγυρική ομιλία για την έναρξη του συμποσίου θα εκφωνήσει ο Νίκος Χατζηνικολάου, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης.

Η έκθεση τελεί υπό την αιγίδα του Ισπανού βασιλιά Χουάν Κάρλος και του νέου Γερμανού ομοσπονδιακού προέδρου Γιόαχιμ Γκάουκ και θα διαρκέσει μέχρι τις 12 Αυγούστου.

Τα ελληνικά γοητεύουν φοιτήτριες στο Μπακού

Καθημερινή  20.05.2012

Της Χριστινας Σανουδου

Μία πόλη με απέραντες πλατείες, πεζόδρομους και πάρκα, πεντακάθαρους δρόμους, μεγάλα δημόσια έργα σε εξέλιξη, καταστήματα γεμάτα κόσμο, μηδενική εγκληματικότητα, χαμηλό ποσοστό ανεργίας και τα σημάδια της ταχύτατης ανάπτυξης παντού... Εκ πρώτης όψεως, η πρωτεύουσα του Αζερμπαϊτζάν φαντάζει ειδυλλιακός προορισμός σε σχέση με την Αθήνα της οικονομικής κρίσης και των ολοένα αυξανόμενων κρουσμάτων βίας. Κι όμως, για τις χαριτωμένες φοιτήτριες, που μας υποδέχονται χαμογελώντας ντροπαλά με φόντο τον χάρτη της Ελλάδας στην αίθουσα του Σλαβικού Πανεπιστημίου του Μπακού, η χώρα μας εξακολουθεί να ασκεί μια μαγνητική έλξη.
Πήραν μια πρώτη γεύση αρχαιοελληνικής Ιστορίας στα μαθητικά τους χρόνια, από το βιβλίο «Μύθοι της αρχαίας Ελλάδας» του N.A. Kun, που διδασκόταν σε όλα τα σχολεία της Σοβιετικής Ενωσης και παραμένει κομμάτι της διδακτικής ύλης, πλέον μεταφρασμένο στα αζερικά. Τελειώνοντας το σχολείο, επέλεξαν να φοιτήσουν στο πρόγραμμα σπουδών του Κέντρου Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Ιστορίας και Πολιτισμού, το οποίο δέχεται περίπου δέκα φοιτητές τον χρόνο. Σήμερα μιλούν άπταιστα ελληνικά και ονειρεύονται να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε κάποιο ελληνικό πανεπιστήμιο, ενώ αρκετές έχουν ήδη επισκεφθεί τη χώρα μας χάρη σε προγράμματα ανταλλαγής φοιτητών.
«Πριν έρθω στο Μπακού δεν ήξερα ότι υπάρχουν νέοι χωρίς ελληνικές ρίζες, που ενδιαφέρονται τόσο για την Ελλάδα. Είναι συγκινητικό», εξομολογείται η φιλόλογος Καλλιόπη Μπεχράκη, που διδάσκει ελληνική γλώσσα, λογοτεχνία και ιστορία στο Αζερικό Πανεπιστήμιο από τον περασμένο Νοέμβριο. «Πέρυσι είχα ζητήσει απόσπαση στα ελληνικά σχολεία της Γερμανίας. Τελικά βρέθηκα εδώ. Υπάρχουν κάποιοι τρελοί σαν εμάς», αστειεύεται, προσθέτοντας ότι δεν αποκλείεται να παρατείνει τη διετή θητεία της για άλλα τρία χρόνια. «Είναι σημαντικό να γίνει γνωστό στην Ελλάδα πόσο μας τιμά, με τον βαθύτατο σεβασμό που τρέφει για τον ελληνικό πολιτισμό, μια χώρα για την οποία γνωρίζουμε τόσο λίγα», υπογραμμίζει.
Μετάφραση Καβάφη
Καρπός της μέχρι τώρα συνεργασίας της με τις καθηγήτριες και τις φοιτήτριες του τμήματος -που, όπως συμβαίνει σε πολλές σχολές θεωρητικής κατεύθυνσης ανά τον κόσμο, απαρτίζεται αποκλειστικά από κορίτσια- είναι η μετάφραση του έργου του Καβάφη στα αζερικά, η οποία αναμένεται να είναι έτοιμη μέχρι τον Σεπτέμβρη. Αφορμή για το εγχείρημα στάθηκε η απαγγελία επιλεγμένων μεταφρασμένων ποιημάτων του Αλεξανδρινού ποιητή κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, που διοργανώθηκε, όπως κάθε χρόνο, για την επέτειο της 25ης Μαρτίου. Το αποτέλεσμα ενθουσίασε τόσο τον πρύτανη του Πανεπιστημίου όσο και τον πρέσβη της Ελλάδας στο Μπακού Ιωάννη Μεταξά, οι οποίοι αποφάσισαν να στηρίξουν την ομάδα στην έκδοση των Απάντων του Καβάφη.
Μολονότι το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών ιδρύθηκε το 2004, η διδασκαλία των ελληνικών είχε ξεκινήσει ανεπίσημα πέντε χρόνια νωρίτερα, ενώ τρεις από τις πρώτες φοιτήτριες σήμερα ανήκουν στο καθηγητικό προσωπικό της σχολής. Ελληνικά πανεπιστημιακά τμήματα λειτουργούν σε όλες τις χώρες του Καυκάσου, υπαγόμενα στο γραφείο συντονισμού εκπαίδευσης με έδρα την Ουκρανία. Εντούτοις, για τα κορίτσια που παίρνουν το πτυχίο τους έπειτα από τρία χρόνια σπουδών, η επαγγελματική αποκατάσταση είναι κάθε άλλο παρά σίγουρη. Ελάχιστες κατορθώνουν να εκπληρώσουν το όνειρο τους, εξασφαλίζοντας μία από τις λιγοστές θέσεις μεταπτυχιακών στα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Κάποιες απασχολούνται στην ελληνική πρεσβεία, ενώ οι υπόλοιπες συνήθως αναγκάζονται να εργαστούν σε διαφορετικό τομέα ή να επιλέξουν άλλη κατεύθυνση για το μεταπτυχιακό τους - αν και η ηλικία γάμου για τις γυναίκες του Αζερμπαϊτζάν παραμένει χαμηλή για τα ελληνικά δεδομένα, οι περισσότερες συνεχίζουν να εργάζονται μετά τον γάμο και συχνά καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις. Εχουν, πάντως, την ευκαιρία να πάρουν μια γεύση Ελλάδας κατά τη διάρκεια των σπουδών τους, καθώς το αζερικό Πανεπιστήμιο έχει υπογράψει συμφωνίες για εξάμηνα προγράμματα φοίτησης στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας και το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, ενώ κάθε καλοκαίρι τέσσερα με πέντε άτομα λαμβάνουν υποτροφίες», μας διαβεβαιώνουν μία μία οι φοιτήτριες, που έχουν ήδη συμμετάσχει στα προγράμματα.
«Τα παιδιά εδώ είναι συνεσταλμένα. Είναι αγνά παιδιά και σέβονται πολύ τους καθηγητές τους», εξηγεί η κ. Μπεχράκη, συγκρίνοντας την τωρινή εμπειρία της με τα βιώματά της σε ελληνικά σχολεία. «Τα τετράδιά τους είναι υπόδειγμα καλλιγραφίας. Τα παιδιά στην Ελλάδα θα έπρεπε να ντρέπονται», συνεχίζει. Η φοίτηση στα αζερικά πανεπιστήμια είναι δωρεάν για όσους μαθητές επιτυγχάνουν την απαραίτητη βαθμολογία για εισαγωγή στη σχολή της επιλογής τους, ενώ οι υπόλοιποι καλούνται να πληρώσουν δίδακτρα. Οι περισσότεροι, πάντως, φοιτούν δωρεάν, ενώ σημαντικός είναι και ο αριθμός των διαθέσιμων υποτροφιών που δίνει το κράτος - με έμφαση στα επαγγέλματα που παρουσιάζουν αυξημένη ζήτηση, όπως οι μηχανικοί. «Ο κόσμος εδώ είναι ακόμα φτωχός, αν και το βιοτικό επίπεδο ανεβαίνει ραγδαία», εξηγεί η καθηγήτρια.
Προτεραιότητα η βιβλιοθήκη και το λεξικό
Εκτός από γλώσσα και ιστορία, τα κορίτσια διδάσκονται, επίσης, ελληνική μουσική και παραδοσιακούς χορούς. Μας τραγουδούν το «μήλο μου κόκκινο» –με μία ανεπαίσθητη ανατολίτικη χροιά–, όμως, ως παιδιά τις ηλικίας τους, ενθουσιάζονται πολύ περισσότερο με άλλες, πιο σύγχρονες και ίσως λιγότερο «ποιοτικές» πτυχές της πολιτιστικής παραγωγής: Γνωρίζουν τον Χατζιδάκι, αλλά προτιμούν τον Ρουβά και ενθουσιάζονται όταν αναγνωρίζουν ελληνικές λέξεις στα ιδιαίτερα δημοφιλή τουρκικά σίριαλ. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως οι φοιτήτριες μαθαίνουν ελληνικά χωρίς ουσιαστικά να έχουν στη διάθεσή τους ένα λεξικό από και προς τη μητρική τους γλώσσα. Μέχρι πρότινος, αυτό τον σκοπό εξυπηρετούσε το Ελληνορωσικό λεξικό, ωστόσο οι φετινοί εισαχθέντες στη σχολή, που άρχισαν το σχολείο μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, το 1991, έχουν πολύ μικρότερη εξοικείωση με τα ρωσικά. Ετσι, στις άμεσες προτεραιότητες του Κέντρου είναι η δημιουργία ενός Ελληνο-αζερικού λεξικού, το οποίο βρίσκεται ήδη σε στάδιο υλοποίησης, είναι όμως αδύνατον να ολοκληρωθεί χωρίς εξωτερική βοήθεια, τόσο σε οικονομικό όσο και σε επιστημονικό επίπεδο.
Με τη συμβολή της πρεσβείας της Ελλάδας στο Μπακού, η βιβλιοθήκη του Κέντρου, που ξεκίνησε με ένα βιβλίο το 1999, πλέον καλύπτει τις βασικές ανάγκες της διδασκαλίας. Εντούτοις, καθώς η εύρεση ελληνικών εκδόσεων στο Αζερμπαϊτζάν δεν είναι εύκολη υπόθεση και οι πόροι του Κέντρου είναι περιορισμένοι, συνεισφορές για τον εμπλουτισμό της βιβλιοθήκης είναι πάντα ευπρόσδεκτες. Ζητούνται κυρίως βιβλία για την εκμάθηση της νέα ελληνικής γλώσσας, καθώς και τα λεξικά Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Συνωνύμων–Αντωνύμων του Γ. Μπαμπινιώτη. Οσοι αναγνώστες ενδιαφέρονται να βοηθήσουν μπορούν να επικοινωνήσουν με την κ. Καλλιόπη Μπεχράκη στη διεύθυνση Suleyman Rustam str., Baku AZ1014, Αzerbaijan και το email kallibec@gmail.com